თავგადასავალი სპარსული – დღჱ იგი მეორე

Posted იანვარი 14, 2018 ავტორი tmchedlishvili
კატეგორიები: Uncategorized

კარგად გამოძინებულებმა გავიღვიძეთ. ჩვენი ოთახის უზარმაზარ აივანზე გასულს (უფრო კი ტერასა იყო) ცხვირწინ ასიოდე მეტრში ალავერდი-ხან უნდილაძის მიერ აშენებული 33 თაღიანი ხიდი შემომეფეთა.

DSC_6634-35_1

მოვწესრიგდით, სასადილოში ჩავედით, წავიხემსეთ, ბარგი მისაღებში დავუტოვეთ და დავიძარით ისჶაჰანის ცენტრალური ღირსშესანიშნაობისაკენ. ჩვენი მსვლელობაც სწორად  “ბედკრული” საქართველოს შვილის მიერ აგებული ხიდის გადავლით დავიწყეთ.

DSC_6636-38_1

გეზი შაჰ აბასის სასახლის – “ალი ყაფუ”-სკენ გვქონდა აღებული,  რომელიც თავისთავად იმ დიდი გალავნისებრი ნაგებობის ნაწილია, რომლის შიდა ეზოც ე.წ. “მაიდანე ნაყშე ჯაჰან”-ს ქმნის.

ზოგადად ისჶაჰანმა პირველივე შეხედვით საკმაოდ მოწესრიგებული, სუფთა და წყნარი ადგილის შთაბეჭდილება დატოვა. ირანის უკიდეგანო ხრიოკი მიწების ნახვის მერე, გაცილებით მეტად დააფასებთ ამ ქალაქის გამწვანებას. მდინარის გასწვრივ უხვადაა სკვერები, პარკები, უბრალოდ კარგად მოვლილი გაზონები და ამ ყველაფერს ის ემატება, რომ ისჶაჰანელები მთელი ოჯახობით გამოდიან ამ სიმწვანეში საპიკნიკოდ; მოკალათდებიან სადმე ხის ჩრდილის ქვეშ და ტკბილად (რაღაც მხრივ შესაშურადაც კი) ატარებენ დროს.

აქა იქ იშვიათად ტურისტებსაც კი მოჰკრავთ თვალს. თუმცა ზოგადად მაინც იშვიათია ირანში დასავლელი ტურისტების ნახვა, რადგან ყველას გარკვეული შიში აქვს ამ ქვეყანაში მოგზაურობისადმი. ამიტომაც ვისაც გადაეყრებით ძირითადად სწორად ის გამბედავი და “ძერზკი” ახალგაზრდობაა ვინც შთაბეჭდილებებისათვის ყველაფერზე მიდის. არის კი რაიმე საშიში ირანში? მე პირადად არა მგონია, ჩვენ არაფერი გარდაგვხვდენია თავს. ქვეყანა იმდენად მდორედ და წყნარად მიჰყვება დინებას (ყველგან ჯგუფ-ჯგუფად მოსიარულე სამხედროები და პოლიციაც რომ დავივიწყოთ) რომ რთულია წარმოიდგინო რაიმე ხიფათს გადაეყარო.

მოკლედ ამ შთაბეჭდილებათა ქვეშ მივუყვებოდით ქუჩებს. გზაში აქა-იქ მოზაიკებით მორთული შენობები გვხვდებოდა… ყველა ასეთ ადგილას შეხედვა მსურდა, თემო კი ჯერ მაინც დაძაბული მომდევდა და ერთიდაიგივეს გაიძახოდა “მგონი მანდ შესვლა არ ღირს”-ო. მე მაინც მივიწევდი და ვცდილობდი შიდა პანორამების გადაღბას. არავის არაფერი უთქვამს, არც სხვანაირად შემოუხედიათ.

DSC_6650

DSC_6658-60_1

გზაში კიდევ ერთ გამწვანებულ პარკს მივადექით, რომლის შუაგულშიც ულამაზესი სასახლე  იდგა (ჰაშთ ბეჰეშთ-ი ჰრქმეია). თუმცა სამწუხაროდ ვერც ლამაზი სურათების გადაღება მოვახერხე და ვერც შიგნით შესვლა, რადგან რეკონსტრუქცია მიმდინარეობდა.

ნაყშე ჯაჰან-საც მალევე მივადექით, ესაა საკმაოდ დიდი ზომის მოედანი, რომელიც გალავნისებრი დერეფნებიანი კედლითაა (თუ გნებავთ სასახლე დაარქვით) შემოსაზღვრული. ერთ მხარეს კარიბჭეა, მის მოპირდაპირედ აბბას-ის დიდი მეჩეთი, ხოლო გრძივ კედლებში ერთ მხარეს ისევ მეჩეთია, მეორე მხარეს კი ზემოთ ხსენებული სასახლე ალი-ყაფუ. გალავნის კედლებში მთელს სიგრძეზე დერეფნებია, მაღაზიებით ორივე მხარეს. ანუ ბაზარია, აი იმდაგვარი, როგორც სტამბულში ან იერუსალიმში. თუმცა მასშტაბებიც სულ სხვაა, არც ხალხის სიმრავლე შეიმჩნევა და არც დიდი ფულის ტრიალი.

DSC_6666-69_1

შესასვლელი აბბასის მეჩეთში

DSC_6676

ალი-ყაფუ

მოედანს თვალი შევავლეთ და თავად ალი-ყაფუ-ში შესვლაც გადავწყვიტეთ. დღესდღეისობით ის მუზეუმია და შესვლაც შესაბამისად ფასიანია, მაგრამ ნეტავ იცოდეთ ჩვენი გაბრაზება, როდესაც ვნახეთ, რომ ფასი უცხოელთათვის (თუ სწორად მახსოვს) თითქმის 20-ჯერ აღემატებოდა სტანდარტულ “ირანულ” ფასს. ამ ბუზღუნში სალაროსთან გერმანელი ტურისტი შემოგვიერთდა… მანაც ჩვენსავით უკმაყოფილება გამოხატა და ჩვენდა გასაკვირად 2 ბილეთი იყიდა, ერთი თავისთვის (ძვირიანი), ერთიც კი გიდი-სათვის, რომელიც პირდაპირი მნიშვნელობით ღმერთმა იცის სად გამოქექა. ეს ახალგაზრდა ირანელი ბიჭი (“გიდი”) პირველივე შეხედვით ძლაინ უცნაურ შთაბეჭდილებას ტოვებდა, რბილად რომ ვთქვათ ცოტა დაქნეული იყო. თუმცა ეს ჩვენი პრობლემა არ იყო… ბილეთები ვიყიდეთ, აუდიო გიდებიც ავიღეთ (აი ყოველ ოთახში რომ გიყვება მის შესახებ ისტორიულ ფაქტებს) და სასახლის ზედა სართუკლებისაკენ მიმავალ ჩახვეულ კიბეებს ავუყევით.

დღევანდელი სტანდარტებით არაფერი აღმაფრთოვანებელი არაა, თუმცა თუ ოდნავ მაინც შეეცდებით ამ ყველაფერს იმ თვალებით შეხედოთ, რომლითაც მას საუკუნეების წინ შეჰყურებდნენ, მიხვდებით რომ საკმაოდ შთამბეჭდავი უნდა ყოფილიყო.

სასახლის კიბეებს რომ მიუყვებით, რაც უფრო მაღლა ადიხართ, მით უფრო ლამაზი და მდიდრულია ოთახები/დარბაზები. სულ ზემოთ, აივნიდან მოედნის ხედი იშლება.

DSC_6702-06_1

ხედი ალი-ყაფუ-ს აივნიდან

საინტერესოა, რომ ამ აივნის შუაში განლაგებულია უზარმაზარი აუზი, რომელშც როგორც ჩანს, ოდესღაც შაჰ აბასი დაცურავდა და კაიფობდა… ზემოდან ამ აივნის აუზს, ირანის მწვავე მზისაგან საჩრდილობლად მასიური მოზაიკით მორთული ჭერი ფარავს.

DSC_6701

სასახლის შიგნით კი განსაცვიფრებელი, ფუღუროებიანი კედლებითა და ჭერით მორთული დარბაზებია. როგორც ჩანს, ამ სიცარიელეებით მისმა შემქმნელებმა დარბაზს განსაკუთრებული აკუსტიკა შესძინეს. იმ ძველ დროს სწორად აქ ხდებოდა დაკვრა და ცეკვა-თამაში.

DSC_6743-46_1

მოკლედ სასახლე მოვიარეთ… გამოვედით და ისჶაჰანის ქუჩებშ სეირნობა დავიწყეთ. თანაც შიმშლიც ნელ-ნელა გვახსენებდა თავს. სად არ შევიხედეთ, მაგრამ სასურველს ვერაფერს მივაგნეთ. თან უცნაური ისაა, რომ ამხელა ქალაქებშიც კი ძალზედ მცირე რაოდენობის რესტორნებია. მრავლადაა street-food-ი, თუმცა რესტორნის მიგნება დიდ პრობლემას წარმოადგენს (და ეს პრობლემა სხვა ქალაქებშიც მრავალჯერ ვიწვნიეთ). ძიებით დაღლილებმა ხელი ჩავიქნიეთ და გადავწყვიტეთ სადმე სტანდარტული (ევროპულ ყაიდაზე შემწვარი) ქათმის ფრთებისათვის მაინც მიგვეკვლია, ანუ KFC-ს მსგავსი ფასტ-ფუდ რესტორნისათვის. ზოგადად ირანში არაა არც McDonalds-ი და არც სხვა მსგავსი რესტორნები, თუმცა მიაგნებთ არაერთ მათ იმიტაციას, სადაც იმავე ტიპის საჭმელს გთავაზობენ და მათი სახელებიც ხშირად ერთ-ასო-გამოცვლილია. ასე, ბევრი ვიარეთ თუ ცოტა ვიარეთ მივაგნიეთ თუ სწორად მახსოვს IFC-ს (Isfahan Fried Chicken-ს).

პირველად აი აქ შევეჩეხე გაურკვევლობას ფულთან მიმართებაში. საქმე იმაშია, რომ ირანული რიალი იმდენად სუსტი ვალუტაა, რომ ფასებს ათასებში, ათიათასებში და ასიათასებშიც კი წააწყდებით. მაგრამ ამ ფასების მიწერის სტანდარტიც ყველგან განსხვავებულია, თუ ოფიციალურ დაწესებულებებში (ბანკი, რკინიგზის სადგური, ავიაბილეთების სააგენტო) ფასს ძირითადად რიალებში წერენ, ყველა სხვა ადგილებში ფასები ხან რიალებშია ხან კი თომანებში (თომანი 10 რიალია). შესაბამისად როდესაც ამ აურაცხელი ნულებით დაბოლოვებულ ფასს უყურებ, ძალიან დამაბნეველია გამოიცნო ამდენი ათასი რიალია გადასახდელი თუ თომანი… და მაშინ როდესაც სპარსული კითხვა არ შეგიძლია ხვდები, რომ კარგია, რომ ცოტა სალაპარაკო ენა მაინც იცი.

მოკლედ “ბებაღშიდ, ყეიმათეშ ჩანდ ე?” (უკაცრავად, რა ღირს?) და სხვა სტანდარტული ფრაზები ბევრგან გამომადგა :). ფასის კითხვა, ცოტა ვაჭრობა, თვლა, გზის გაკვლევა, მოწონებისა თუ დაწუნების გამოხატვა და ა.შ. ასე თუ ისე წინასწარ ვისწავლე და მივხვდი, რომ მართლაც რომ კარგი მიქნია.

დღის მეორე ნახევარი ისჶაჰანის ჰუჩებში ბოდიალს მოვანდომეთ და ბოლოს გადავწყვიტეთ ფერეიდნისაკენ აგვეღო გეზი.

DSC_6762-63_1

სასტუმროში დავბრუნდით, რათა იქ დატოვებული ზურგჩანთები აგვეღო და თან ამავდროულად დიდ გზაზე წასვლის წინ ფიზიოლოგიური მოთხოვნილებებისათვისაც მიგვეხედა. საქმე იმაშია, რომ  ირანში (როგორც სხვა მუსულმანურ ქვეყნებში) ერთადერთი სადაც ჩვენთვის მისაღებ – “ნორმალურ” ტუალეტს წააწყდებით ეს სასტუმროებია. ყველა სხვა შემთხვევაში ეს იქნება ე.წ. თურქული ტუალეტი, სადაც არის კოკა, “კრუშკა” ან შლანგი! ხოდა ხელებიც დაგვიბანია… კი არა და სხვა რაღაც… (ისე თუკი ირანში მოგზაურობას დააპირებთ ქაღალდი მუდამ თან ატარეთ) ამიტომაც ჩემთვის და თემოსთვის სასტუმრო იყო ის შეუცვლელი შუქურა სადაც გარანტირებულად გველოდა დღის ევროპული დასრულება! 🙂 .

მოკლედ ერთი ცოტა უხერხული, თუმცა მაგრამ ამავდროულად სასაცილო რამ უნდა მოგიყვეთ. ვდგავარ სასტუმროს  მისაღებში ზურგჩანთებთნ ერთად და ველოდები თემოს საპირფარეშოდან გამოსვლას. თემო გამოვიდა, მარა დიდი თვალებით და თან მეუბნება “იქ არ შეხვიდე!”…. ვახ, მე ვთქვი რა ხდება? რად არ უნდა შევიდე? დავიჯერო ეგეთი რა სჭირდა მუცელზე რომ ასეთი წაშლილი სახით გამოდის?! მარა, მეც მჭირდებოდა დიდი გზის წინ დაზღვეულად ყოფნა და შევედი… ვაი! აღმოჩნდა, რომ უნიტაზს რაღაც პრობლემა აქვს და წყალი თითქმის პირთამდეა ავსებული… ვფიქრობ სადაცაა და გადმოვა… მარა აღმოჩნდა, რომ გვერდზევე მეორე ევროპული/უნიტაზიანი ტუალეტიც ყოფილა და მეც იქ შევაბიჯე. გამოვდივარ… ვაწვები ღილაკს და… ივსება და ივსება! წყალი არსად გასვლას არ აპირებს… გასკდა გული! აღარ ვიცი რა გავაკეთო… ერთიც ღრმად ჩავისუნთქე “ამის დედაც!” – მეთქი და რაღაც საოცრების მოლოდინში კიდევ ერთხელ დავაწექი ღილაკს… წყალმა კვლავინდებურად მატება განაგრძო… არ უნდა გასვლა… ამოვიდა უფრო მაღლა და! როცა მეგონა რომ ყველაფერი ცუდადაა – ბაც! და მთელი წყალი ერთიანად სულ ტრიალ-ტრიალით თხრიალით გაიწოვა…

ანუ ახლა რაში ყოფილა საქმე (რა ვიცი ვის როდის გამოგადგეთ)… თურმე მრავალ ირანულ უნიტაზს აქვს სხვა სახის მოქმედების პრინციპი (რაც მერე სხვაგანაც ვნახე). მაშინ როდესაც ჩვენთან წყალი მუდამ გამდინარეა, ირანულ უნიტაზებში, როგორც ჩანს, რაღაც სარქველი იხსნება და თანაც მხოლოდ წყლის გარკვეულ დონეზე ასვლის შემდგომ. შესაბამისად თუ “ბაჩოკიდან” წყალი ბოლომდე არ ჩაცალეთ, წყალი არსადაც არ გავა. აუცილებელია ღილაკის ბოლომდე დაჭერა, რათა წყალი იმ დონეზე ავიდეს, რომ სარქველი გაიხსნას და ჩაირეცხოს. მოკლედ, მეც მაგარი სტრესგადატანილი და თვალებგაფართოვებული გამოვედი თემოსთან. თუმცა საბედნიეროდ საბოლოოდ მაინც მშვიდობით დავტოვეთ სასტუმრო.

ქუჩაში გასულებმა ერთი კარგად ვიცინეთ, სული მოვითქვით და გზას გავუდექით. ერთადერთი რაც მიახლოვებით ვიცოდით ეს იყო სადგურის სახელი, საიდანაც ფერეიდანის მიმართულებით წესით ავტობუსები უნდა ყოფილიყო. თუმცა პაპანაქება სიცხეში ხეტიალის მერე იქამდე მისვლის თავი ნამდვილად აღარ გვქონდა. შესაბამისად ტაქსი გავაჩერეთ, დანიშნულება ვუთხარით და… დავიძარით?! არა, ეგრე ადვილადაც არაა საქმე…

დავიძარით, თუმცა არა მარტო ჩვენ და არც მაშნვე… ტაქსში კიდევ 2 სხვა მგზავრი დაგვხვდა. თურმე, მოსული “პონტია”, რომ ტაქსი ხანდახან “ბოლო-ღა და გავდივართ!” სისტემით მუშაობს. გაავსებს მძღოლი მანქანას ერთ მხარეს მიმავალი მგზავრებით და მხოლოდ მას მერე იძვრება. ხოდა, ამ ტაქსში რათქმაუნდა დაგვიწყეს გამოკითხვა ვინ ვიყავით და საიდან. ავუხსენით ქართველები ვართო და… დაიქოქა ტიპი (ერთ-ერთი მგზავრი) ხო კაიაო საქართველოო, მარა თუ იცით, რომ ეგ ირანი იყო ადრეო, ირანის ნაწილი იყო და რუსეთმა წაგვართვაო… მოკლედ ვუყურებ ამ ტიპს და ვფიქრობ – ვუთხრა ახლა რამე ცუდი თუ… მოკლედ ნერვები მოვთოკე და რაც შემეძლო (ჩემი სპარსულით) წყნარად ვუთხარი არაა ეგრე საქმე მეთქი.

მოკლედ ამ გეოპოლიტიკური დისკუსიების თანხლებით მივადექით ისფაჰანის ოკრიბას 🙂 და ვაი ჩვენს იმედგაცრუებას, როდესაც აღმოვაჩინეთ, რომ ხსენებული სადგურიდან არანაირი ავტობუსები ფერეიდნის მიმართულებით არ გადიოდნენ… გადაგვამისამართეს სულ სხვა მხარეს. ტაქსისტები ისევ ბუზებივით გვეხვეოდნენ და ცდილობდნენ ჩვენს დათრევას. ზოგადად ტაქსისტები ირანში ძალიან რთული მოსაშრებელი ხალხია, არ ესმით არც “არა” და არც არაფერი სხვა.

ისე ამ ტაქსისტებზე გამახსენდა – თემო მუდამ სიცილით იხეოდა როცა ტაქსისტების მოშორებას ვცდილობდი. საქმე იმაშა რომ სპარსულად “არა, გმადლობთ” არის – “ნა, მერსი”, ხოდა მეც ასეთი კულტურული ფრაზებით ვცდილობდი მათ მოშორებას, მაგრამ თემოს მუდამ ესმოდა “No mercy!” ანუ – пощады не будет!/დანდობა არ იქნება!/არ დაგინდობთ! მოკლედ იფხრიწებოდა ხოლმე სიცილით…

ფერეიდანს მივუბრუნდეთ. სხვა რა გზა გვქონდა, ცოტაოდენი ფიქრისა და სიტუაციის აწონ-დაწონვის მერე, ისევ ჩავჯექით ერთ-ერთ ტაქსში და მეორე სადგურისაკენ გავეშურეთ. ისჶაჰანში დარჩენა არანაირად არ გვინდოდა, რაც შეიძლება სწრაფად უნდა მიგვეღწია ფერეიდნამდე!

ასე მივედით მეორე სადგურზე და… ეგ ავტობუსი დღეს არ იქნება, დღის პირველ ნახევარში უკვე წავიდაო… დავრჩით ხახამშრალები. ისევ გადავერთე სპარსულზე (ინგლისური არავინ იცოდა) და დავიწყე გარკვევა რა ალტერნატივები გვქონდა ფერეიდანში ჩასაღწევად… ტურისტების უნახავ პერსონალს კი ჩვენი იქ ყოფნა და ლაპარაკი ისევე ახალისებდა, როგორც იშვიათი ცხოველების ნახვა ცირკში ან ზოოპარკში… ხო უცხო ხილი კი არა, მართლაც რომ უცხო ცხოველები ვიყავით მათთვის… ყოვლად უაზროდ იცინოდნენ, ხარხარებდნენ ეს ყველაფერი მოთმინების ფიალას ნელნელა მივსებდა (თემო კი უკვე ცოფებს ყრიდა)… ჩვენი გაჭირვებაც გვყოფნიდა და ახლა კიდე ამათი ყოვლად უადგილო კაიფი და ღადაობა… მოკლედ ასე იყო თუ ისე, ერთ ერთმა მოახერხა და ვიღაც ნაცნობი ტაქსისტი გამოიძახა, რომელიც დათანხმდა ამ შორ გზაზე ჩვენს წაყვანას.

შეტანხმებული თანხა გადავიხადეთ, ბარგის ადგილი მივუჩინეთ და თუ სწორად მახსოვს აწყვეტილი სიჩქარით მთელი 3,5 საათი მივქროდით ჶერეიდუნშაჰრ-ისკაენ მიმავალ გზაზე.

შებინდების დრო ახლოვდებოდა როდესაც ჶერეიდუნშარის შესესვლელშვე ჩამოვედით ტაქსიდან და ფეხით გავუყევით მთავარ ქუჩას. გული უცნაურად მიცემდა, რაღაც სჲურეალისტურობა ახლდა ჩვენს იქ ყოფნას; ირგვლივ ყველგან ქართული წარწერები იყო. იგრძნობოდა რომ ირანში კი ხარ, მაგრამ თან არ ხარ ირანში და ეს რაღაც სხვა სამყაროა. მთებში ჩკარგული პატარა საქართველო, რომელმაც ქართული სული დღემდე მოიტანა. არ ვიცოდით სად მივდიოდით და ვისთან, მივაბიჯებდით ქუჩაში და პირზე ღიმილითა და გაფართოებული თვალებით ვკითხოლობდით ყველა აბრას. ზოგში გრამატიკული შეცდომაც ერია, ზოგი მთლად გამართულად არ ეწერა, მაგრამ რაც მათავარია ეწერა.

ამ სიარულში ქალაქის შუაგულსაც გავცდით, და უკვე იმაზე ფიქრი დავიწყეთ რა უნდა მოგვემოქმედა და სად დავრჩენილიყავით, როდესაც ჩემს წინ გზაზე ერთი მანქანა გაჩერდა (შიგ 2 ახალგაზრდა ბიჭი იჯდა, ერეკლე/მოჰსენ მიქელანი და იმედა გუგუნაშვილი), სპარსულად მომესალმნენ, მეც ასევე მივუგე, მერე რეღაც ისეთი მკითხეს რაზეც ისევ სპარსულად ვუპასუხე… ბიჭს მომღიმარი სახე მოეღუშა… ამ დროს ოდნავ მოშორებით მდგომმა თემომ ღაღაც გამომძახა და მეც ქართულად გავძახე პასუხი… ეს იყო და ახალგაზრდას მოღუშლ სახეს ისვ ნათელი მოეფინა და ქართულად მკითხა “ქართველები ხართ?”. კი მეთქი, მივუგე და მხოლოდ მოგვიანებით მივხვდი რა ხდებოდა. როდესაც ქუჩაში შეგვამჩნიეს, გაეხარდათ – ქართველები ვიპოვეთო, თუმცა ჩემი სპარსული პასუხებიდან გამომდინარე იფიქრეს – ნეტა რას ვაჩერებდით, ვიღაც ირანელები ყოფილანო… რამაც რათქმაუნდა თავდაპირველი სიხარული გულჩთხრობით შეუცვალა. თუმცა თემოს ჩართულობამ მიახვედრა, რომ თავიდანვე სწორად გამოუცნიათ და ნამდვილად ქართველებს გადაგვეყარნენ.

მოკლედ ჩაგვსვეს მანქანაში და გვაგრიალეს ჶერეიდუნშარის ქუჩებიში, ავედით მოალემ პარკიში, შევხვდით მათ არაერთ მეგობარს. ერეკლემ სახლში გადარეკა და მოახსენა ქართველები მომყავს მოემზადეთო და ასე ამოვყავით თავი მიქელაძეებთან.

DSC_6794-PANO

ჶერეიდუნშარის მოალემ პარკი ღამით

ბევრი ვისაუბრეთ, მრავალ ახალგაზრდას შევხვდით, ზოგს რა აინტერესებდა ზოგს რა… ჩვენც დიდი სიამოვნებთ ვპასუხობდით როგორც შეგვეძლო.

 

ისე ფერეიდნელებს ძალიან თვისებური კილო აქვთ შემონახული, მრავალ წინადედებას ბოლოშ “ყე”-ს ამატებენ – “წახვალ ყე”, “მოიტან ყე” და ა.შ. ასევე გამოიყენება “-ჩი” და არა “-ში” ანუ იძახიან საქართველო-ჩი, ირან-ჩი. ან მაგალითად – ჩონი და ადა ჩვენი… მოკლედ ძალიან საინტერესო და გულისამაჩუყებელია ეს ყველაფერი. თუმცა, რადგან ამ ცვლილებებს თან ახლავს მრავალი სპარსული სიტყვის ჩართვა და თავად სპარსული  აქცენტის დიდი ზეგავლენა, საკმაოდ რთულია ასაკოვან ხალხთან ლაპარაკი, მაშინ როდესაც ახალაზრდების გაგება (რომლებსაც მეტი შეხება აქვთ საქართველოსთან ინტერნეტის მეშვეობით) გაცილებით ადვილია. მახსოვს მიქელაძეებთან სახლში მისულებს ერეკლეს მამის ლაპარაკს ძალზედ რთულად ვიგებდი, და რომ არა ახალგაზრდების “თარჯიმნობა” ალბათ კომუნიკაცია ძალიან რთული იქნებოდა. ისე კი საინტერესოა, რომ ქალები გაცილებით გასაგებად ლაპარაკობენ, თუმცა ნაკლებსაც. მახსოვს ერეკლეს მამის კითხვამ “ყატორით ჩამოხველ ყე?” ძალიან დამაბნია… ეს “ყე” კი ვიცოდი რომ დიდს არაფერს ცვლის, მარა აი ყატორი რა იყო ვერ მივხვდი… აღმოჩნდა რომ მატარებელი ყოფილა.

იმ საღამოს, ბევრი სიარულისა და მგზავრობისაგან დაღლილებმა, თავად ფერეიდანში ბევრი ვერ მოვასწარით. როგორც ავღნიშნე, უბრალოდ ცოტა ქალაქში ვიარეთ, შევხვდით ერეკლესა და იმედას მეგობრებს და დღის ბოლოს სახლში სპარსულ ყაიდაზე – ხალიჩაზე გაშლილ სუფრასთან ვისადილეთ. რათქმაუნდა ძირითადი კერძი ბრინჯია სხვადასხვა დანამატებით. სამწურახო ისაა, რომ საერთოდ არ აქვთ შემონახული ქართული სამზარეულო. ფერეიდნელების საკვები ისეთივეა როგორც ყველა სხვა საშუალო ირანელისა, და თანაც ყველაფერი – როგორც ძირითადი კერძები, ასევე მაგალითად პური, სუნელები რომელთაც იყენებენ, თუ რა ვიცი კიდევ რა. საჭმელს დიდი სიამოვნებით აყოლებენ დოს (სასმელს), ოღონდ იმ დოში არ აგერიოთ კარაქის დღვების მერე რაც რჩება; დო კეფირისებრი სასმელია, აი თურქული აირანის ანალოგი. საქართველოში ასეთ დო-სა და მითუმეტეს მის შეჭამანდს ალბათ ვეღარსად ნახავთ, იქ კი ჯერ ისევ შემორჩნილა (იქედან გამომდინარე, რომ ზოგადად ძალზედ მიღებულია ირანში).

ხოდა, სუფრას მივუბრუნდეთ. საინტერესო ისაა, რომ რატომღაც ყველას გაუკვირდა ის, როცა სუფრის წინ მათსავით მოვკალათდი (შაჰ-აბასივით ფეხებგადაჯვარედინებული)… ის კი არა და რამდენჯერმე გამიმეორეს – პირველად ვხედავთ საქართველოდან ჩამოსულ ადამიანს ვისაც ასე ჩვენსავით ჯდომა შეუძლიაო. ისე კი, თემო მართლა ვერ ჯდებოდა… ხან ღიპი მოიმიზეზა – მიშლისო, ხან რა და ხან რა. ისე, კი არ იჯდა ხოლმე, უფრო გვერდულად მხართეძოზე წამოგორებას ჰგავდა მისი პოზები 🙂

მოკლედ ძალიან საინტერესო და სასიამოვნო გარემოში ამოვყავით თავი. მომავალი დილიდან კი წინ ფერეიდანის უკეთ გაცნობა გველოდა.

სპარსული თავგადასავალი–დღჱ იგი პირუელი

Posted ნოემბერი 9, 2017 ავტორი tmchedlishvili
კატეგორიები: Uncategorized

ნაშუადღევს ბარგი-ბარხანა მოვიკიდე და აეროპორტისაკენ გავეშურე. ზურგჩანთაში მინიმუმი ტანსაცმელი, კამერა და ახლად ნაყიდი ბოტასები მედო (ვიცოდი რომ ბევრი სიარული მომიწევდა და გადავწყვიტე ახლად გამოსაკვლევი მიწა ახალი ზიზია ფეხსაცმელებით მომეარა), საფულეში კი 400 თუ 500 ევრო და ყოველი შემთხვევისთვის ერთი ვიზა ბარათი.

მალევე მივედი ბერლინის შონეფელდის აეროპორტში და საბიჰას გავლით თეირანისკენ ავიღე გეზი. თეირანში თემოს უნდა შევხვედროდი, ვინც არ იცის – თემო (შესაძლოა იცნობთ როგორც norwayfan) ერთი “მოი ზნაკომი დრუგ”-ია… კი არა და ძმაკაცია ჯერ კიდევ იმ დროიდან ვეკუაში რომ ვსწავლობდი. როგორც თავად მახსენებს ხოლმე ბიოლოგიის გაკვეთილზე ვმჯდარვართ ერთ მერხზე. თუმცა ეგეთი ფაქტების მხრივ ცოტა გულმავიწყი ვარ ასე რომ უბრალოდ ვუჯერებ რომ ეგრე იყო. ხოდა ეს რა შუაშია… ირანს მივუბრუნდეთ.

საბიჰაში ინტერნეტი გავჩითე და გადამოწმების მიზნით თმოს გადავურეკე, დამაწყნარა გამოვდივარ და მალე შევხვდებითო.

საბიჰაში არაერთი მტანჯველი საათის გატარების შემდეგ მეღირსა და თეირანის რაისზე უგონოდ გავიშხლართე. შუა გზაშივე უკვე ისე გადავიღალე, რომ აღარაფრის თავი არ მქონდა. და საერთოდ ძალიან ბუნდოვნად მახსოვს როგორ ჩავაღწიე ირანს. ერთადერთი ემოცია რაც დამამახსოვრდა ის იყო რომ გავიფიქრე – ცოტა ხელმარცხნივ რაც მოჩანს ეს ხომ უკვე საქართველოა და რა უცნაურია რომ გვერდს ვუვლი და სხვაგან მივდივარ მეთქი.

დღე 1

ასე იყო თუ ისე, ხომეინის აეროპორტში დავეშვი. დიდი არაფერი ბედენაა, მოძველებული, ამორტიზირებული შენობაა რომელსაც ალბათ იმიტომ უდგას სული რომ რაც შეუძლიათ უვლიან. გარკვეული ჩამორჩენა დანარჩენ მსოფლიოსგან აეროპორტშივე ერთი თვალის შევლებითაც იგრძნობა, თუმცა ალბათ კიდევ კარგად არიან ამდენი ხნის ემბარგოს შემდეგ.

ზურგჩანთა მოვიკიდე, გასასვლელისაკენ გავეშურე და დილემის წინ დავდექი, თუ საით უნდა გამეგრძელებინა გზა. ჩემს წინ ორი ნიშანი იყო მარჯვნივ EXIT და მარცხნივ eVisa. იმაში ნამდვილად დარწმუნებული ვიყავი, რომ სტანდარტული ვიზა არ მჭირდებოდა და ყოველგვარი დამატებითი დოკუმენტებისა და თავის ტკივილის გარეშე შემეძლო ირანში შესვლა, თუმცა აზრზე არ ვიყავი ითვლებოდა თუ არა პასპორტში ჩასარტყმელი რაიმე ბეჭედი ან სტიკერი eVisa-დ, ამიტომაც მეც მარცხნივ გავუხვიე და გრძელი რიგის ბოლოში ამოვყავი თავი. რიგში რუმინელით დაწყებული და სამხრეთ კორეელებით დამთავრებული ახალგაზრდები ფუსფუსებდნენ. უმრავლესობა ახალგაზრდა თავგადასავლების მაძიებელი სტუდენტები იყვნენ. და ვაი ჩემი გაკვირვება, როდესაც აცრემლებული რუმინელი გოგო დავინახე… საცოდავი იმას ტიროდა რომ 75 ევრო “აახიეს” ვიზის ჩარტყმაზე და ახლა იმას ნერვიულობდა იმ ფულზე როგორ გასტანდა რაც დარჩა (ირანში შეგიძლიათ დაივიწყოთ თქვენი visa და ა.შ. ბარათები. იქ არაფერი მუშაობს. ფული იმდენი გაქვს რამდენიც ჯიბეში წინასწარ ჩაიდე). ამას მოჰყვა არაერთი სხვა სახემოღრეცილი ახალგაზრდა რომელთაც ანალოგიური შოკი მიიღეს “არასპრავედლივი” ფასების გამო ირანის ვიზაზე, და ეს ყველაფერი ავსტრალიელი ტურისტით დაგვირგვინდა, რომელსაც თუ არ ვცდები სულ მცირე 125 ევროს გადახდა მოუწია ვიზისათვის. საწყალი ტიპი ბრაზობდა, ხმაურობდა და დაუშვებელს ეძახდა ასეთ დისკრიმინაციულ ქმედებებს, მაგრამ რას გახდებოდა, რადგანაც უკვე ჩამოფრინდა ვიზა ასაღები იყო.

ამ სიტუაციის შემყურე მეც ცოტა დავიძაბე, მივხვდი რა რომ მეც შეზღუდული ბიუჯეტი მქონდა ჯიბეში და თუ სხვებივით არც თუ მცირე თანხის გადახდა მომიწევდა ჩემი ბიუჯეტი შესაძლოა თითქმის 20 პროცენტით შემცირებულიყო, თუმცა სხვა რა გზა იყო, მივადექი სალაროში მჯდომ შუა ხნის ირანელ მამაკაცს და დამტვრეული/იოლი სპარსულით ავუხსენი რომ ქართველი ვიყავი და არ ვიცოდი მჭირდებოდა თუ არა რაიმე ტიპის ვიზა… ჩემდა გასაკვირად არც მან იცოდა… რაღაც საქაღალდეებში დაიწყო ქექვა, მერე ერთი-ორ სხვა კოლეგას გასძახა, ისევ საქაღალდეებს მიუბრუნდა და როგორც იქნა ხელის ჟესტით მანიშნა წადიო, თან ხმამაღლა მომაძახა “ეეექსიტ!”. გახარებული, რომ კაპიკის გადახდაც კი არ მომიწია მივადექი “ეეექსიტ”-ს, სადაც სასაზღვრო კონტროლში ტიპმა კინაღამ გადამრია, რადგან ჩემთან ინგლისურად ლაპარაკი არ მოინდომა და ყველაფერს სპარსულად მეკითხებოდა. მე ხან პირღია ვუყურებდი, ხან კი რაც მესმოდა ვპასუხობდი (ან ვფიქრობდი რომ მესმოდა) … მოკლედ ეს “მასტი” თავის ჭკუაში კაიფობდა უცხოელის სპარსულზე, თვალები უციმციმებდა და ისე იცინოდა რომ ყურებამდე აღებდა პირს (თუმცა სასაცილო ნამდვილად არაფერი იყო). როგორც იქნა საზღვრის კვეთის ბეჭედი ჩამირტყა და ფოიეში გამოვედი.

ისე მეძინებოდა ნებისმიერ ადგილზე მივწვებოდი და გავითიშებოდი, მაგრამ იატაკი ცივი იყო (და საძილე ტომარა ამ მოგზაურობისთვის არ გამითვალისწინებია), სკამების უმრავლესობას კი სახელურები ჰქონდა შუაში, რაც შეუძლებელს ხდიდა წამოწოლას. თემოს რაისის ჩამოსვლამდე კი ჯერ კიდევ არაერთი საათი იყო დარჩენილი.

დროის მოკვლა დიდი პრობლემა აღმოჩნდა, არც გასართობი იყო ირგვლივ რაიმე და ვერც დასვენების საშუალებას მივაგენი. დავიწყე ზემოთ-ქვემოთ ბოდიალი. ჯერ ისევ ვყოყმანობდი მექირავა თუ რა მანქანა და გაქირავების პუნქტს მივადექი (სალაროში სიმპატიური ირანელი გოგო იჯდა), მაგრამ იქედან გამომდინარე, რომ ვიზა ბარათები ირანში არ მუშაობს დეპოზიტის გადახდა მხოლოდ ნაღდი ანგარიშსწორებით შეგიძლიაო (რაც რამოდენიმე ასეულ ევროს შეადგენდა) და მანქანის ქირაობის გეგმა მომენტალურად გაუქმდა.

მერე ვალუტის გადამცვლელ პუნქტს მივადექი, რათა თეირანში ჩასასვლელად ტაქსისთვის გადასახდელი ფული მქონოდა (მეტი ფულის გადახურდავებას აზრი არ ჰქონდა, რადგან მრავალგან წამეკითხა, რომ ოფიციალური კურსი ხელსაყრელი არაა და სჯობს ქალაქში გადაახურდავოთ, ოღონდაც არა ბანკებშიო) მეც ისე გაკვრით ვკითხე სანქციები თუ მოიხსნა საბანკო ბარათები რად არ მუშაობენ მეთქი და ჩაირთო ტიპი… ესო სულ „თქვენი“ ბრალიაო, თქვენს გამოა რომ ასე იზოლაციაში ვართო და ბლა-ბლა-ბლა… მეც თვალები ავუბრიალე და აქეთ შევუტიე, რას მიედ-მოედები, სანამ რაიმეს იტყვი ის მაინც გაიგე საიდან ვარ და საერთოდაც ეს შენი ემბარგოები შენს მთავრობას მოჰკითხე მეთქი… რომ გაიგო, რომ არც კარენნოი ევროპელი ვიყავი და არც ამერიკელი ჩაწყნარდა და ტკბილი საუბარი დაიწყო. მოკლედ ცოტა ტაქსის ფული ჩავიდე ჯიბეში და თემოს ლოდინი განვარგძე… ისე ცოტა ეძახეთ და იმდენი ფული გამოვიდა და თანაც იმდენი ნულებით, რომ თავგზა ამებნა.

ასე იყო თუ ისე არაერთი მტანჯველი საათის მერე თემოს სახემაც გამოანათა. არ ვიცი მე რა მეწერა სახეზე მარა მგონი მიხვდა რომ სულ მცირე დაღლილი ვიყავი. რამოდენიმე წუთში ტაქსში ვიჯექით და თეირანის ცენტრალური ვაგზლისაკენ მივქროდით. ირგვლივ კი სადამდეც თვალი გასწვდებოდა იყო ხრიოკი ტრამალი ლანდშაფტი… თავდაპირველად როდესაც ტაქსის ფასი გავიგეთ (თუ არ ვცდები 30 დოლარის ფარგლებში იყო) ცოტა ძვირი მოგვეჩვენა, მაგრამ მას მერე რაც ვნახეთ საიდან სად მივდიოდით და რამდენი ხანი, დავრწმუნდით რომ საწუწუნო არაფერი იყო. თეირანში მხოლოდ ვაგზლისაკენ მიმავალ გზაზე შევავლეთ თვალი ქუჩებს და ირგვლივ მოფუსფუსე ხალხს. საინტერესო იყო მაგრამ მოსაწონი ნაკლებად. ძირითადად მაინც ცხელი, მტვრიანი, უფერული ქალაქის შთაბეჭდილება დატოვა (გამწვანებაც შეიძლება ითქვას რომ თითქმის არსად ჩანდა).

ასე იყო თუ ისე ვაგზალსაც მივადექით, ირგვლივ აუარებელი ხალხი ირეოდა, ერთი ღრიანცელი იდგა, ამ ყველაფერს კი ის ემატებოდა რომ მათ რატომღაც პოლიცია დასდევდა (თანაც გარკვეული პერიოდულობით) და ვაგზლის წინ მდებარე მოედნიდან დევნიდა, წამოვიდოდა პოლიციის ტალღა, გაიქცეოდა ხალხი აყალ-მაყალით, მაგრამ მალევე ეს მასა უკენვე ბრუნდებოდა პირვანდელ პოზიციებზე. როგორც მერე მივხვდით პოლიცია გარე მოვაჭრეებს და ფულის გადამახურდავებელ ხალხს ერჩოდა, რომლებიც ფულის გაკეთების მიზნით ირეოდნენ ვაგზლის წინ (ალბათ ჩვენნაირი გზააბნეული ხალხის მოლოდინში).

ტაბლოზე ისჶაჰანისაკენ მიმავალი მატარებლის განრიგი ვიპოვეთ და ბილეთის ყიდვაც გადავწყვიტეთ, მაგრამ მალევე მივხვდით რომ ტაქსისათვის გადახურდავებული ფულიდან ბევრი არ გვქონდა შემორჩენილი (აუარებელი ნულებისდა მიუხედავად). საჭირო იყო ბიუჯეტის სათანადო შევსება რათა შემდეგი რამოდენიმე დღე ამაზე აღარ გვეფიქრა.

მივუბრუნდით მოედანს და ერთ ახალგაზრდა გამავალ ბიჭს ვკითხეთ ფულის გადახურდავება სად შეგვიძლიაო. მხრები აიჩეჩა და ირგვლივ დაიწყო ხალხისათვის გამოკითხვა თუ რას გვირჩევდნენ, თითქმის ყველამ ბანკში წასვლა გვირჩია… მაგრამ ვაი რომ ეს ბანკი თურმე არც თუ ისე ახლოს იყო, ისევ ტაქსი უნდა აგვეყვანა და სადღაც სხვა მიმართულებით წავსულიყავით (მატარებლის გამგზავრებამდე კი დიდი დრო არ რჩებოდა), ან მოვასწრებდით უკან დაბრუნებას და ან რა… მაგრამ ოი საოცრებავ ზემოთ აღნიშნული მორბენალი ხალხი აღმოჩნდა ჩვენი გადამრჩენი, რომ გაიგეს რაც გვინდოდა ალყა შემოგვარტყეს და გადახურდავება (აი გახსოვთ ადრე მომ იყო ჩვენს ვაგზალზე: ვიყიდი დოლარს, რუბლს!) შემოგვთავაზეს. თავდაპირველად ცოტა ეჭვის თვალით შევხედე ამ ყველაფერს – რა ვიცი, არ გაგვაცურონ მეთქი, მაგრამ სხვა რა გზა იყო გავუწოდე ფული, ტიპი მაშინვე მანქანას ამოეფარა, მიიხედ-მოიხედა (ალბათ პოლიციის პოზიციები გადაამოწმა) და ფულის დასტა გამოგვიწოდა, საკმაოდ კმაყოფილი ჩანდა. ერთი პერიოდი ისიც ვიფიქრე შემთხვევით რამე ყალბი ფული არ შემოგვტენოს მეთქი, მაგრამ არც მე ვიყავი მაგისი გამრჩევი, არც თემო და არც ბანკში წასასვლელი დრო გვქონდა.

აღმოჩნდა, რომ ასე ქუჩაში გადახურდავებული ვალუტა ძალიან დიდი მოგების მომტანია, რადგან ოფიციალურ კურსთან შედარებით ქუჩაშ ე.წ. „შავი“ კურსით გაცილებით მეტ ფულს შემოგთავაზებენ. შედეგად თითო ევროში 39 000 რიალის ნაცვლად შეიძლება 45-49 000 აიღოთ. მოკლედ გასათვალისწინებელი ფაქტია!

გახარებულებმა ბილეთები შევიძინეთ და ჩასასხდომად ჰოლისაკენ გავეშურეთ, იქ უარი გვტკიცეს, თქვენ უცხოელები ხართ ასე მარტო ბილეთით არ გამოვა თქვენი შეშვება, ჯერ პოლიციაში მიდითო. მივედით პოლიციასთან, ტიპებმა ატრიალეს-ატრიალეს პასპორტები, მარა ვერაფერი იპოვეს, დასვეს რაღაც ბეჭდები ბილეთებზე და ისევ უკან ჰოლში გამოგვიშვეს. ამჟამად, ბეჭედდასმულებმა, უპრობლემოდ გავიარეთ „სექჲურითი ჩექი“ და დავიწყეთ საჭირო ბაქანის ძიება. ერთგან ჩავედით – არა ეს არააო, მეორეგან გაგვიშვეს… მეორეგან მივედით – არა ეს არა ისააო. მოკლედ კაი ხანი აქეთ-იქეთ გვაბურთავეს, ბოლოს ვიღაც გამოვიჭირეთ და ძალით მივაყვანინეთ თავი მატარებლამდე, აღმოჩნდა რომ თავდაპირველად სწორ ბაქანზე ვიყავით და ტყუილად გაგვიშვეს სხვადასხვა მიმართულებებით (თურმე უბრალოდ ბაქნის თავში უნდა წავსულიყავით და სხვა არაფერი, სწორად იქ იდგა ჩვენი სუპერ-დუპერ მატარებელი) და დღემდე ვერ ვხვდები იმ ხალმა ეს არ იცოდა თუ ძალით გვაპამპულავებდნენ ბაქნებს შორის.

მოკლედ, შევედით… მატარებელი საკმაოდ ძველი იყო (კორეული, ყველგან კორეული წარწერებით მოკაზმული), თუმცა ეტყობოდა რომ ცდილობდნენ მის სუფთა და მუშა მდგომარეობაში შენარჩუნებას. ამ გარკვეული დროისაგან ჩამორჩენილობის გამო, რატომღაც სინანულის გრძნობა არ მტოვებდა. ჩანდა რომ ვერაა მთლად კარგად ირანის საქმეები. მოკლედ რამდენიმე ევროს ფასად ამ ძველი მატარებლის ე.წ. VIP კლასით ვიმგზავრეთ, კონდიცირებაც მუშაობდა, სავარძლების მორგებაც შეიძლებოდა და ამ ყველაფერთან ერთად ხელში დიდი ყუთებიც შემოგვაჩეჩეს, რომლებშიც, ტკბილეული, წვენები, თხილეული და ათასი სხვა სასუსნაო იყო ჩატენილი, დროდადრო კი ერთი ყმაწვილი ჩაისაც გვისხამდა ყველა მსურველს.

ისჶაჰანისაკენ მიმავალი სარკინიგზო გზა მართლაც რომ გრძელი აღმოჩნდა… რაც მე მანდ ვნახე სიზმარშიც არ მომივიდოდა გონს. იმის გამო, რომ ისჶაჰანი თეირანთან შედარებით მაღლობზე მდებარეობს მას მერე რაც მატარებელი ქალაქ ქაშანს გასცდება, მთებს შორის სულ აღმართში უწევს სიარული, მაგრამ მანქანისაგან განსხვავებით მას არ შეუძლია ამ „პადჲომებში“ ასვლა, რადგან მანქანის საბურავებისგან განსხვავებით მატარებლის ბორბლები ლიანდაგებზე სრიალს მცირე დახრილობის კუთხეზევე იწყებენ (თურმე ლიანდაგების სტანდარტული დახრილობა ზოგადად იშვიათად აღემატება 1%-ს, თუ დაგაინტერესებთ აი ეს ვიდეო ნახეთ – Why can’t trains go uphill? https://www.youtube.com/watch?v=KbUsKWbOqUU), ამ პრობლემისაგან თავის აცილება კი ხდება სწორი აღმართის ჩანაცვლებით ჩახვეული სერპანტინებით, შედეგად კი გზა სულ მცირე 2-3-ჯერ უფრო გრძელი და თავბრუდამხვევი ხდება. ვერც კი წარმოიდგენთ როგორი მურტალი გრძნობაა, როდესაც დაღლილი ხარ, გგონია რომ ცოტა გზა დაგრჩა და ხვდები რომ ჯერ ისევ ერთ-ერთ მოსახვევში ხარ, წინ წაწევის ნაცვლად უკან მიდიხარ და წინ კიდევ მრავალი ასეთი მოსახვევი გელის…

clip_image002

clip_image004

არმისული ისჶაჰანთან მატარებელი მცირე დროით შეჩერდა ერთ-ერთ გაჩერებაზე.ეს იყო გაჩერება არსად, არც დასახლება არც არაფერი, უბრალოდ ბაქანი უდაბნოში ხრიოკ მთებს შორის. მეც ვიფიქრე ამდენი ხანი ვაგონში ჯდომას გარეთ გავივლი მეთქი და გასასვლელისაკენ გავეშურე, კარი გავაღე და… სახეში ერთი მაგრად მოქნეული მუშტივით მომხვდა ენით აღუწერელი ჰაერის უუუუცხელესი მასა… მაშინ-ღა მივხვდი ,რატომ არ გადმოვიდა მატარებლიდან არც-ერთი მგზავრი… მოკლედ ორიოდე წუთი გავუუძელი, სანამ ხრიოკ არე-მარეს ვათვალიერებდი, ჩემი შემხედვარე თემოც გადმოვიდა ვაგონიდან, თუმცა ერთი მაგარი დაიღრიალა და ლანძღვა-გინებით ვაგონში შევარდნით უშველა თავს, სასაცილო სცენა იყო… მეც საბოლოოდ დავრწმუნდი, რომ ამ ჯოჯოხეთში არაფერი იყო საინტერესო და ისევ ვაგონის სიგრილეს მივაშურე.

ისჶაჰანში ჩასულებმა გიორგის გადავურეკეთ. გიორგი „ზვიგენას ფერეიდნელი ქართველი ძმაკაცია, ქართველი მეუღლე ჰყავს და კაი ხანია საქართველოში ცხოვრობს. თუმცა ისე დაემთხვა, რომ ჩვენი იქ ყოფნის პერიოდში ეგეც იჶაჰანში იყო. მოკლედ დავუკავშირდით, მაგრამ შეხვედრა ცალკე გამოცდა აღმოჩნდა. მოკლედ, სპარსულად ცოტას ვმეტყველებ, თუმცა კითხვის აზრზე არ ვარ და როდესაც გიორგი გვეუბნებოდა ამა და ამ ადგილას ვარ ამა და ამ სასტუმროსა თუ მაღაზიის წინო, გონზე ვერ მოვდიოდით საით უნდა აგვეღო გეზი (ჩემთვის ყველა წარწერა მაინც ჩინური იყო), ანალოგიურად არც ჩვენი ნათქვამი იყო ბევრის მთქმელი გიორგისთვის, მოკლედ ქუჩის ერთ მცირე მონაკვეთზე (რომელიც ალბათ 100 მეტრზე მეტი არ იქნებოდა) ალბათ 20 წუთი დავსდევდით ერთმანეთს წრეებზე, ის ჩვენსკენ მოდიოდა, ჩვენ კი მისკენ და იყო ერთი გაუგებრობა (თან ამას ისიც ემატებოდა რომ სახეზეც არ ვიცნობდით ერთმანეთს) და აი ბოლოს როგორც იქნა შევხვდით!

ვილაპარაკეთ, სასტუმროც გვაპოვნინა (ცოტა ფასდაკლებაც გამოსტყუა) და ერთ მცირე რესტორანში ჩავჯექით. კარგად ვიბაასეთ, ათას თემას მივედ-მოვედეთ, ერებითა და მათი კულტურებით თუ რელიგიებით დაწყებული და საჭმელებით დამთავრებული და გვიანობის ჟამს ჩვენ-ჩვენ გზებზე დავიშალეთ. ჩვენც კარგ ხასიათზე ვიყავით და ჩვენი მუცლებიც. თემომ იმდენი ბრინჯი ჭამა, რომ მუცლის გარსშემოწირულობაც კი გაეზარდა . მალევე ტკბილად გავიშხლართეთ საწოლებზე რათა დამღლელი მგზავრობის შემდეგ ძალები მოგვეკრიბა, დილიდან ხომ ისჶაჰანი გველოდა.

TO BE CONTINUED

გრაკლიანი – “მსოფლიოს განმანათლებლები”

Posted ივლისი 25, 2016 ავტორი tmchedlishvili
კატეგორიები: Uncategorized

 

ეს კონკრეტული პოსტი უბრალოდ დაკოპირებული სტატუსია ჩემივე ფეისბუქის გვერდიდან, ასე რომ მომიტევეთ თუ ცოტა მოუწესრიგებელია.

ბოლო დროს გრაკლიანის გარშემო დიდი აჟიოტაჟია ატეხილი, რასაც თან ბევრი ფაქტების წინმსწრები დასკვნები ახლავს (განსაკუთრებით ჟურნალისტების მხრიდან). ისმის მტკიცებები, რომ აღმოჩნილი წარწერა გინდა თუ არ ქართველურია და “სხვები სად იყვნენ როცა ჩვენ დამწერლობა გვქონდა” არასწორია. ასეთი დასკვნები მხოლოდ მაშინაა შესაძლებელი გაკეთდეს, როდესაც ხანგრძლივი კვლევა ჩატარდება (მსოფლიო პროფესიონალთა ჩართულობით) და გარკვეულ დასკვნამდე მივლენ (წესით ნებისმიერმა მეცნიერმა უნდა იცოდეს თუ რაა peer review).

ამ კონკრეტულ ეტაპზე ასეთი ხმამაღალი განცხადებებით აპელირება არაპროფესიონალური მიდგომის მაჩვენებელია, და გარკვეულ ეჭვებს ბადებს იმასთან დაკავშირებით ხომ არ ხდება ეს გაზვიადებები და მტკიცებები იმისათვის, რომ მაგალითისათვის დაფინანსება გაიგრძელონ (რაც თავისთავად რათქმაუნდა არაა ცუდი რამ), უბრალოდ არასწორია ჯერ არ დადასტურებული ფაქტების მტკიცება.

მოდით ერთად შევხედოთ ამ კონკრეტულ წარწერას და შევეცადოთ ვარაუდის დონეზე რაიმე განმარტება ვუპოვოთ.

1 – ვისი გავლენის ქვეშ იყო იბერია ამ გაქრისტიანებამდე პერიოდში

2 – რა სარწმუნოების მიმდევრები იყვნენ ისინი და

3 – რა ანბანურ სისტემას გამოიყენებდნენ ისინი თავისი რელიგიური ტექსტებისათვის

ნათელია რომ უდიდესი გავლენა ძველ იბერიაში სწორად სპარსელებს ჰქონდათ, მათი მაზდეანური რელიგიის შესახებაც ბევრია ცნობილი (უმაღლესი ღვთაებით – აჰურა მაზდა) და ისიც კარგად ვიცით რომ “ქართველებიც” ამავე რელიგიის მიმდევრები იყვნენ, ხოლო ანბანს რაც შეეხება რელიგიური ტექსტები თავიდან ფაჰლავის გამოყენებით შემდგომ პერიოდში კი ე.წ. ავესტას ანბანით იწერებოდა (რომელიც ფაჰლავის მოდიფიკაცია იყო, რომელიც თავის მხრივ არამეულიდანაა ნაწარმოები).

The Avestan alphabet was created in the 3rd and 4th centuries AD for writing the hymns of Zarathustra (a.k.a Zoroaster), the Avesta. Many of the letters are derived from the old Pahlavi alphabet of Persia, which itself was derived from the Aramaic alphabet.

ახლა დავუკვირდეთ მოცემულ წარწერას (მარჯვნიდან მარცხნივ).

13781678_10153852054908391_7531888520218529805_n_thumb.jpg

– პირველი ასო სხვა არაფერია თუ არა ფაჰლავისა ან ავესტანურის მოკლე “ა” (ზუსტი ასლი)

13619803_10153852061493391_4624243038140494452_n

– შემდგომი ასოა “ხვ/ხუ”, რომელსაც ოდნავ შემოკლებული აქვს კუდი მარჯვენა მხრიდან

13775543_10153852066018391_5898001870104294085_n

– მესამე ასო ძალზედ წააგავს შუალედურ “ა/ო” ხმოვანს (ისევ და ისევ მცირედი კუდის მოშორებით მარჯვენა ზედა მხარეს)

13680610_10153852066428391_2720556002884306828_n

– მეოთხე ასო სხვა არაფერია თუ არა ასო “რ”

13686626_10153852080823391_2982295321928276257_n

– ბოლო ასოს ამოცნობა ცოტა რთულია რადგან არცერთ ასოსთან პირდაპირი მსგავსება არ გააჩნია და შეგვიძლია მხოლოდ “ჰ”-ს ერთ-ერთ ვარიანტს შევადაროთ რომელიც ძალზედ მცირე დროის განმავლობაში იყო გამოყენებაში.

13775788_10153852109898391_6505381511161164294_n

მაშ რას ვიღებთ ამ ტექსტის ამოკითხვის მცდელობით?

ა – ხუ – ო – რ – ჰ

პირველი „ახუორ“ – ძალზედ ხომ არ წააგავს „ახურა“-ს? და ეს -ჰ ბოლოში შესაძლოა სხვა არაფერი იყოს თუ არა ნათესაობითი ბრუნვის აღმნიშვნელისა (ავესტას გრამატიკა “-აჰე/-ჰე”-ს შესახებ გვეუბნება რომ ის ნათესაობითი ბრუნვის დაბოლოებაა, ანუ ნათესაობითში ახურა გვაძლევს ფორმას ახურაჰე).

ანუ გამოდის წარწერის ეს ფრაგმენტი შესაძლოა სწორად აჰურასთვის კუთვნილებას გვამცნობს, ანუ რომ ეს რაღაც “აჰურასი”-ა. ნუ კონკრეტულად რაა აჰურასი ეგეც ალბათ მისახვედრია, რადგან როგორც იძახიან ეს წარწერა ცეცხლით შესაწირ ადგილასაა მიწერილი…

მოკლედ… არ გვინდა რა ასეთი მიდგომა – “ამოუცნობი, განუმეორებელი, სენსაციური, ნამდვილი ქართული”. მოდით ჯერ გამოვიკვლიოთ და მერე ვილაპარაკოთ.

p.s. თავს არ ვდებ ლინგვისტიკის (და მითუმეტეს ისტორიული ლინგვისტიკის) ცოდნაში მაგრამ ჩემი შეზღუდული გონებაც კი იჭერს გარკვეულ პარალელებს (და ზოგ ასო ნიშანთა არა თუ მსგავსებებს, არამედ ზუსტ დამთხვევებს). არანაირად არ ვამტკიცებ რომ ჩემს მიერ ცდა რაიმე ამომეკითხა გინდა თუ არა სწორია, ამ პოსტის ძირითადი მიზანი ისაა, რომ იქნებ შევიგნოთ და  ცოტა მიწაზე დავეშვათ, რათა სხვა უფრო რეალურ ჭრილში განვიხილოთ ყველაფერი. დასაცინებს ნუ გავიხდით თავს, ნუ ვიქნებით მსოფლიოს განმანათლებელი ახალი მაშტოცები.

ქართული ანბანის წარმოშობის შესახებ

Posted აპრილი 28, 2016 ავტორი tmchedlishvili
კატეგორიები: Uncategorized

Tags: , , , , , , ,

სანამ დაიწყებდეთ: სურათებისათვის მაპატიეთ, ვიცი, რომ ჩვეულებრივ კარგად არ ჩანს, მაგრამ თუ “დააზუმებთ” შეძლებთ ყველარფის კარგად დანახვას.

ქართული ანბანის წარმოშობის შესახებ მრავალი იდეა თუ ჰიპოთზა არსებობს. ზოგი მისაღებად ჟღერს ზოგიც აბსურდულად. ჩემი ამ პოსტის მიზანი ისაა, რომ შევეცადო ობიექტურად გამოვხატო ჩემი (და არა მარტო ჩემი) უბრალო და შეძლებისდაგვარად დასაბუთებული იდეა მაინც საიდან მოვიდა ქართული დამწერლობა, ვისი ან რისი გავლენა შეიძლება ამოვიკითხოთ მის ფორმებში და ასევე შევეცადო ამოვიცნო მიახლოვებითი დრო როდესაც ის უნდა შექმნილიყო. ქვემოთ წარმოდგენილი იდეები დიდი ხანია რაც არსებობბენ, თუმცა სამწუხაროდ კვლევებს რომლებიც თითოეული ასო-ნიშნის დეტალურ ანალიზის წარმოგვიდგენდა ვერსად მივაკვლიე. შესაბამისად გადავწყვიტე ამ იდეების ხორცშესხმა ამ პოსტში მომეხდინა.

ამ ანალიზისათვის უპირველეს ყოვლისა საჭიროა ძველი ანბანებზე (და საუკუნეების მანძილზე მათ ევოლუციაზე) დაკვირვება და მათში სხვადასხვა დროს გამოყენებულ ასო-ნიშანთა ფორმების შესწავლა. სწორად ამ შედარებითმა/კომპარატიულმა დაკვირვებამ შესაძლოა მიგვიყვანოს ქართული ანბანის ასო-ნიშანთა ამომავალი წყაროების დადგენამდე (მცდელობის დონეზე მაინც).

უპირველეს ყოვლისა საჭიროა დავადგინოთ (გავფილტროთ) თუ რომელ ანბანურ სისტემების ბაზაზე შეიძლება შექმნილიყო ქართული ანბანი. თუ იმ დროის (ჩვენს წელთაღრიცხვამდე) სოციო-პოლიტიკურ მდგომარეობას და რუკას შევხედავთ, ნათელია რომ ქართველურ ტომებს ძირითადად კავშირები ჰქონოდათ ახლოაღმოსავლეთის ხალხებთან, სპარსეთთან და საბეძნეთთან.

იმ დროისათვის ამ ხალხებში გავრცელებული ანბანების სია არც თუ ისე დიდია, საჭიროა ფინიკიური, არამეული და ბერძნული წერითი სისტემების განხილვა (გვახსოვდეს რომ თავად არამეულიც და ბერძნულიც ფინიკური ანბანიდან წარმოიშვნენ).

ქვემოთ მოყვანილ სურათზე ნაჩვენებია არამეული ანბანის ევოლუცია ფინიკიურიდან და მოიცავს ეპოქას ჩწ აღრიცხვამდე 750-დან 350 წლებს.5506931400_d2f8f5ede4_bსპარსული ანბანის ევოლუცია ნაჩვენებია ქვემოთ მოყვანილ სურათზე5506335553_c18de9edbf_bდა საბოლოოდ სემიტური ანბანის (პირველი კოლონა) შედარება სხვადასხვა ბერძნულ ფორმებთან (იმ დროისათვის საბერძნეთის სხვადასხვა ქალაქ-სახელმწიფოებში ხშირი იყო ანბანის მცირედ განსხვავებული სხვადასხვა ვერსიების გამოყენება). ბერძნულ ანბანში აღსანიშნავია ის ფაქტი რომ სემიტური ანბანზე გადასვლიდან საბერძნეთში მალევე მოხდა წერის მიმართულების ცვლილება (სემიტური მარჯვნიდან-მარცხნივ შეიცვალა ჩვენთვის “ნორმალური” მიმართულებად) და შესაბამისად ბეძნული ანბანი თავისი არსებობის უდიდესი დროის განმავლობაში სწორად სემიტური ანბანის სარკისებულ ანარეკლს წარმოადგენდა (რაც ჩვენი შედარებითი კვლევისათვის საკმაოდ მნიშვნელოვან ფაქტს წარმოადგენს).chart_gre_anc_alphabets_cities_1369x1301_trქართული (ასომთავრული) ანბანი თავისი მოხაზულობით საკმაოდ სტრუქტურირებულ წერით სისტემას წარმოადგენს. ასოები თითქოს ინჟინრული გადაწყვეტილებით შეძლებისდაგვარად კვადრატში იწერაბა და ძირითადად რკალების (წრეწირის ნაწილების) და ჰორიზონტალური და ვერტიკალური ხაზებით ჩაიწერება (ასო ჯ/-ს გამოკლებით რომელიც დაცერავებული ხაზების მეშვეობით ჩიწერება). ასოების უმრავლესობას გაჰყვება სწორი ჰორიზონტალური ზედა ან ქვედა ხაზი (ზედა ხაზიანი ასოებია: Ⴀ, Ⴂ, Ⴃ, Ⴄ, Ⴅ, Ⴆ, Ⴈ, Ⴊ, Ⴋ, Ⴌ, Ⴎ, Ⴏ, Ⴟ, Ⴠ, და ქვედა ხაზიანი: Ⴁ, Ⴂ, Ⴒ, Ⴞ). ამ ტიპის მოხაზულობრვ სტრუქტურირებას ზოგი მკვლევარი მონუმენტალიზაცია-ს უწოდებს, და ის მრავალ სხვა ანბანშიც შეინიშნება. მაგალითისათვის ქვემოთ ნაჩვენებია ჰინდისა და მონგოლურის მოხაზულობა.

 download  download.png

ანუ, ქართული ანბანის შემქმნელს გარკვეულად (სუბიექტური თუ ობიექტური ესთეთიკიდან ან რაიმე სხვა მიზნებიდან გამომდინარე) სურდა ასოებისათვის გარკვეული სტრუქტურის მიცემა, ან შესაძლოა მას უბრალოდ სურდა მოხაზულობათა ისე შეცვლა რომ ორიგინალთან ასოცირება გაერთულებინა. ასეა თუ ისე პრინციპი რომლითაც ხელმძღვანელობდა ის ადამიანი უცხო ანბანის ასოების გადმოღებისას (თუ ეს ნამდვილად მოხდა) ქართული ანბანის შესაქმნელად საკმაოდ ნათლად დაიკვირვება.

აღსანიშნავია რომ ამ ჰორიზონტალური ხაზების დამატება (რაც ხან ამომავალი ასო-ნიშნის გასწორებული ნაწილია ხან კი შემდგომ დამატებული) აღენიშნება სწორად რომ არამეული ანბანიდან შესძლო გადმოტანილ ასოთა უმრავლესობას (დაწვრილებით იხილე ქვემოთ). ხოლო ანბანის “ნამდვილ”ქართული ნაწილში (ბოლო 13 ასო) ეს ხაზები მხოლოდ ორად-ორ ასოზე შეინიშნება ესაა ჯ, Ⴟ და ჰ, Ⴠ.

შესაძლოა ვივარაუდოთ, რომ ამ ბოლო ასოების ისედაც ორიგინალური ქართული წარმოშობის გამო არ არსებობდა მათი დამატებითი შენიღბვისა და ცვლილების საჭიროება, რამაც მათი “უთავხაზიანობა” განაპირობა. მათი სხვა ანბანიდან გადმოტანას სხვა თუ არაფერი სხვა ანბანებში ქართულ ბგერებთნ შესაბამისობების არარსებობა განაპირობებდა, და უნდოდა თუ არა ანბანის შემქმნელს ამ უხვი თნხმოვნებისათვის მას მაინც მოუწვდა ახალ ასო-ნიშნების შექმნა. ხოლო “მითვისებულ” ასოების უმრავლესობამ ეს ცვლილებები განიცადა, 21 ფინიკიურ-არამეული წყობის შესაბამის ქართულ ასოებში 14 “ხაზიანია”.

როგორც ზემოთ მოყვანილ სურათებში ჩანს ფინიკიურმა და არამეულმა ანბანებმა განვითარების საკმაოდ დიდი გზა გაიარეს და ასო-ნიშანთა მოხაზულობები საუკუნეთა განმავლობაში შესამჩნევად იცვლებოდნენ. სწორად ამ საუკუნეთა მდიდარ ბაზაში (და არა მხოლოდ ერთ გარკვეულ დროს გამოყენებად ანბანის ვარიაციაში) შესაძლოა ამა თუ იმ ასოს იმ მოხაზულობათა პოვნა რომლებიც ქართული ანბანის შესწავლისათვის განსაკუთრებულ მნიშვნელობას წარმოადგენს.

ქვემოთ მოყვანილ დეტალურ შედარებებში სხვა ანბანებიდან ამოკრეფილი ასოების სწორად ის ვარიანტებია ნაჩვენები, რომლებიც ობიექტური ეჭვის თუ განსჯის საფუძვლებს გვაძლევენ.

A.PNG

0bprujxilmfi

Ⴀ / ა  – მიმართულებიდან გამომდინარე მისი საწყისი უნდა ყოფილიყო ფინიკიური ან არამეული “ალეჶ”-ი. თანამკვეთი ხაზი ზემოთ (ჰორიზონტალურ მდგომარეობაში) იქნა გადატანილი, რკალი კი თითქმის უცვლელი დარჩა. ბერძნული ალფა უკვე სარკისებულადაა არეკლილი და ქართულ ან-ს ვერ მოგვცემდა.

B.PNG

v05ixiliyxg0

Ⴁ / ბ – ისევ გვაქვს თანხვედრა ფინიკიური ან არამეული “ბეთ”-თან, რომელსაც დამატებით ქვედა ნაწილში ჰორიზონტალური ხაზი დაერთო. ბერძნული ბეტა უკვე არეკლილია (და მალევე მეორე რკალსაც იძენს).

G.PNG

qo6mxilisl56

Ⴂ / გ – ანალოგიურად გვაქვს თანხვედრა ფინიკიური ან არამეული “გიმელ”-თან, რომელსაც დამატებით ქვედა ნაწილში ჰორიზონტალური ხაზი დაერთო. ბერძნული გამაც ამ ეპოქისათვის უკვე არეკლილია.

D.PNG

r2f7xilis3yx

Ⴃ / დ – ამ კონკრეტულ შემთხვევაში ამომავალი ასო-ნიშანი ნებისმიერი შეძლება ყოფილიყო (ბერძნული სამკუთხა დელტას ჩათვლით), თუმცა პატარა კუდი, რომელზეც შემდგომ ჰორიზონტალური ხაზი დაემატა მხოლოდ ფინიკიურ და არამეულ “დალეთ”-ს აღენიშნება. შესაბამისად მეტად სავარაუდოა რომ სწორად ფინიკიური ან არამეული ფორმა იყო საწყისი.

E.PNG

hecbcotxilhp

Ⴄ / ე – ამ კონკრეტულ შემთხვევაში ქართული ე-ს არამეულობა დამატებით მტკიცებულებას არ საჭიროებს, ასოების მოხაზულობები ზუსტად ემთხვევიან ერთმანეთს (ეფსილონი არეკლილიცაა და ხაზების სიჭარბეც შენარჩუნებულია).

V.PNG

kchjnxiliy2w

Ⴅ / ვ – ამ შემთხვევაშიც ზუსტი არჩვანის გაკეთება მცირე სირთულეს წარმოადგენს, რადგანაც ქართული ვ თითქმის ერთნაირი ალბათობით შესაძლოა მიგვეღო როგორც ფინიკიურ-არამეული “ვავ”-ისგან, ასევე ბერძნული დიგამმა-დან. თუმცა ჩემი აზრით “ვავ”-ის ერთი ტოტის ჩამოწევა უფრო შესძლოდ მეჩვენება ვიდრე დიგამმა-ს ძალით მორგება.

Z.PNG

cvjxilifxf4g

Ⴆ / ზ – ქართული ზ პირდაპირაა დაკოპირებული არამეულიდან, იმ განსხვავებით, რომ ქვედა მომრგვალებული ნაწილი დახურულია, ზედა ხაზი კი ჰორიზონტალურად გასწორებული.

Ei.PNG

ivdexilk6y8t

Ⴡ / ჱ – ამ შემთხვევაშიც ორი შესაძლო კანდიდატი გვყავს, არამეული და ბერძნული. თუმცა არამეული ნიშნის გვერდითი ხაზის ქართული ანალოგივით დახრა გვაფიქრებინებს, რომ სწორად ის უნდა ყოფილიყო ქართული ჱ-ს წყარო.

Th.PNG

wifxiliuw04m

Ⴇ / თ – ქართული თ-სავით”კუდანი” წრეწირი მხოლოდ არემეულში გვხვდება, ბერძნულ თეტას კი არანაირი ნაშვერი არ აქვს, ვფიქრობ წყარო აქაც არამეულის მხარეზეა.

I.PNG

huc4axilazhh

Ⴈ / ი – აქაც ორი ვარიანტია შესაძლებელი, ან არამეული კუთხოვანი “იოდ”-ი გაასწორეს, ან ბეძნულ იოტას მიამატეს ჰორიზონტალური ხაზი. წინა ასოებიდან გამომდინარე ალბათ პირველი ვარიანტი უფროა შესაძლებელი.

K.PNG

l3xilisefgqa

Ⴉ / კ -აქ ქართული კ ისევ ფინიკიურ და არამეულ “კაფ”-თან ამჟღავნებს მსგავსებას. როგორც ჩანს მცირე სამკუთხედი დაამრგვალეს და სიმეტრიულობისათვის მარცხენა მხარეს ხაზი წაამატეს.

L.PNG

dgtchxil0qv6

Ⴊ / ლ – აქაც (ზ-ს ანალოგიურად) მოხდა ფინიკიურ-არამეულ “ლამედ”-ზე ჰორიზონტალური ხაზის დამატება და ქვედა რკალის სრული დახურვა.

M.PNG

bc9xilimvf1s

Ⴋ / მ – ქართული მ ფინიკიურ-არამეული “მემ”-ის გამარტივებული ვარიანტია, კერძოდ ზედა ტალღოვანი ნაწილი ჰორიზონტალურ ხაზად აქციეს, ხოლო ქვედა რკალი ანალოგიურად სრულ წრედ შეკრეს.

N.PNG

ct4ylxil0x8l

Ⴌ / ნ – ისევ და ისევ ქართული ნ მიღებულია ფინიკიურ-არამეულ “ნუნ”-ის დახრილი ხაზების გასწორებითა და ზედა ჰორიზონტალური ხაზის დამატებით.

Iota.PNG

tepxilmz1uqq

Ⴢ / ჲ – ეს ცოტა საკამათო ასოა, რადგან, ერთი შეხედვით, ქართული მრგვალი იოტა ნაკლებად თუ წააგავს ფინიკიურ “სამეხ”-ს ან ბერძნულ ქსი-ს, თუმცა მისი არამეული ჩაწერის ერთ-ერთი ვარიანტის “გასუქებითა” და დამრგვალებით ისევ შესაძლოა ასომთავრული იოტას მიღება.

O.PNG

jnhw0xil43tv

Ⴍ / ო – ეს კონკრეტული ასო შესაძლოა ნებისმიერი ანბანიდან ყოფილიყო კოპირებული, ერთადერთი ცვლილება რაც მან განიცადა მცირე კუდის მიმატებაა.

P.PNG

081xilis3ujk

Ⴎ / პ – საკმაოდ საინტერესოა პ-ს წარმოშობის პრინციპი. ის ფინიკიურ-არემეული “პე”-ს ამობრუნებული ვერსიაა რომელსაც ისევ და ისევ ჰორიზონტალური ხაზი დაურთეს. მაინც რამ განაპირობა მისი ამობრუნება? ალბათ იმან რომ ის (თუ არა ეს მობრუნება) უკვე ჰგავდა Ⴈ ასოს, ხოლო დამატებითი ხაზის დამატება Ⴂ-ს დაამსგავსებდა, შესაბამისად, ერთი გამოსავალი მისი ამობრუნება იყო, რაც გააკეთეს კიდევაც.

Zh.PNG

wo42spxilps8

Ⴏ / ჟ – ჟ სხვა არაფერია თუ არა ფინიკიური “შადე” რომელსაც დაკლაკნილი ნაწილი მაღლა აუწიეს და როგორც სხვა მრავალ ასო-ნიშანზე ჰორიზონტალური გახადეს.

R.PNG

fxilisvqmn33

Ⴐ / რ – ეს კონკრეტული ასო თავისი ჩაუკეტავი “ტოტებით” ისევ არამეულ ასო “რეშ”-ს (და არა რო-ს) წააგავს, თუმცა სიზუსტით იმის დადგენა თუ როგორ მოაბრუნეს და დაამრგვალეს მისი ხაზები მცირე სირთულეს წარმოადგენს.

S.PNG

drpvxil8apnf

Ⴑ / ს – ანალოგიური სირთულე ახლავს ასო “ს”-ს წარმოშობის დადგენას რადგან ის შესაძლოა მიღებულიყო როგორც ფინიკიური “შინ”-ის ან ბერძნული სიგმას ცალი მხარის გასწორებით, ასევე არამეული ასოდან “ზედმეტი” ხაზის ამოშლით. ეს ალბათ საკამათო საკითხია.

T.PNG

n8j5xil0houb

Ⴒ / ტ – აქაც უკვე ნაცნობ ილეთს ვხვდებით არამეული “თავ”-ის გამოყენებით, რკალი აქაც ბოლომდე ჩაამრგვალეს და დახურეს, ცარიელ ბოლოსკენ კი ისევ ჰორიზონტალური ხაზია მიმატებული.

U F X.PNG

შემდგომი სამი ასო-ნიშანი პირდაპირაა დაკოპირებული ბერძნული ანბანიდან (სემიტურ ანბანებში მათ შესაბამისობები არ გააჩნიათ). ასოთა სახეცვლილება მინიმალურია და მსგავსების დადგენა არანაირ სირთულეს არ წარმოადგენს.

Last.PNG

ანბანის დასასრულს გვხვდება მისი მეტ-ნაკლებად “ქართული” ნაწილი. რომელშიც უკვე ისევ ბერძნული გავლენა ამოიკითხება. კონკრეტულად არქაული ასო სამპი (რომელიც რიცხობრივად 900-ს აღნიშნავდა) წააგავს ქართულ შ-ს რომელსაც იგივე რიცხვითი მნიშვნელობა გააჩნია. და რათქმაუნდა ანბანის ბოლო ასო “ოუ” – რომელიც ბერძნული ომეგას მაგალითითაა დამატებული.

აქვე დაიბადება კითხვა რა ვუყოთ მსგავსებებს ასომთვრულსა და სომხურს შორის (და ეს მაშინ როდესაც ერთიდაიგივე ასობგერებზეა ლაპარაკი)?

ა – Ա მობრუნებულ და არეკლილ Ⴀ-ს წააგავს

ბ – Բ არეკლილ Ⴁ-ს

ზ – Զ ამობრუნებულ Ⴆ-ს

ლ – Լ მუცელგახსნილ Ⴊ-ს

ც – Ծ შეკრულ Ⴚ-ს

კ – Կ დაუხურავ Ⴉ-ს

ძ – Ձ ჩახვეულ Ⴛ-ს

ს – Ս – წაგრძელებულ Ⴑ-ს

უ/ვ – Ւ – მობრუნებული Ⴣ-ს წარმოადგენს

ფ – Փ კი Ⴔ-ს ზუსტი კოპიოა

საქმე იმაშია, რომ როგორც ზემოთ შევეცადე მეჩვენებინა ქართული ასოების უმრავლესობა არქაულ ანბანების ასო-ნიშნებს უკავშირდება. და უბრალო მაგრამ “კონსისტენტური” მეთოდების გამოყენებით თვალნათლივ და ადვილად შგვიძლია ქართული ანბანის საწყისი მწკრივის არამეული ანალოგიდან მიღბა, რაც სრულიად არ დაიკვირვება სომხურთან მიმართებაში. ამასთანავე ძირითადი ალგორითმი (რომელიც ასოთა უმრავლესობის შესაქმნელად გამოიყენება) საკმაოდ მარტივია:

  • თითქმის ვერტიკალური ხაზები მკაცრად ვერტიკალურად სწორდება
  • არსებული ასოს ჰორიზონტალური  ხაზები ნარჩუნდება, დახრილობის შემთხვებაში კი ასევე მკაცრად ჰორიზონტალურად სწორდება (Ⴀ, Ⴄ, Ⴅ, Ⴈ, Ⴋ, Ⴏ, )
  • საჭიროებისას (ძირითადად ჰორიზონტალური ხაზის არარსებობის შემთხვევაში) ის ემატება თავისუფალ მხარეს, შესაბამისად ან ზედა ან ქვედა ნაწილში (Ⴁ, Ⴂ, Ⴊ, Ⴌ, Ⴎ, Ⴒ)
  • თუ ასოს დამახასიათებელი ნიშნები ცენტრშია თავმოყრილი და არა ზედა ან ქვედა ნაწილში (მაგალითისათვის Ⴡ, Ⴇ, Ⴉ, Ⴢ, Ⴍ, Ⴐ,Ⴣ) მას ჰორიზონტალური  ხაზები არ ემატება.
  • და ბოლოს რკალების ან შეკრული წირების უმეტესობა უფრო მრგვალდება ან საერთოდ წრეწირად იკვრება და  (Ⴃ, Ⴆ, Ⴉ, Ⴊ, Ⴋ, Ⴢ, Ⴒ)

ასე რომ გვაქვს უფლება ობიექტურობის ფარგლებში მაინც ვივარაუდოთ, რომ ქართული ანბანის საწყისი მწკრივი  არემეულის “შელამაზებული” და სტრუქტურაში მოყვანილი ვარიანტია. ის, რომ მწკრივის ქართულ ნაწილში ეს ალგორითმი არ მუშაობს (Ⴟ და Ⴠ ასოების გამოკლებით, რომლებიც მრავალთათვის ცალკე თემაა თვისი საკრალურობისა და ანბანის დაამთავრებელი ნიშნების გამო), ცხადჰყოფს რომ ეს შელამაზება და სახეცვლილება მხოლოდ უცხოთაგან გადმოღბული ასო-ნიშნებს სჭირდებოდათ, ქართულ ნაწილში კი სრული თავისუფლებით შეასრულეს საქმე.

ასევე ადვილი სავარაუდოა რომ ისევე როგორც ჩვენ გავაქართულეთ არამეული ანბანი მაშტოცსაც მოუვიდოდა ანალოგიური აზრები, შესაბამისად გარკვეულ მსგავსებებს ვხედავთ ამ ანბანებს შორის.

ახლა კი მოდით ანბანის შექმნის დათარიღბა ვცადოთ, პირადად მე ყოვლად წარმოუდგენლად მიმაჩნია, რომ ქართული ანბანი ახალი წელთაღრიცხვით 3-4 საუკუნეში შექმნილიყო, უბრალოდ იმ ფაქტიდან გამომდინარე, რომ ის ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 7-5 საუკუნეებში არსებულ ანბანის მსგავსია. თუკი სულ თავში მოყვანილ სურათებს დაუბრუნდებით, თვალნათლივ დაინახავთ, რომ მომდევნო ეპოქაში არამეულმა ასოებმა ძლიერ იცვალეს მოხაზულობა და არა თუ რთული არამედ თითქმის შეუძლებელია ზემოთ ნაჩვენები კავშირის აღდგენა მომდევნო ეპოქებში გამოყევებული ასოების ბაზაზე.

ხოლო თუკი მაინც განვიხილავთ იმის შესაძლებლობას რომ ქართული ანბანი საქართველოს გაქრისტიანებისას შეიქმნა ისევ პრობლემას ვაწყდებით, სრულიად დაუჯერებელია რომ 4 საუკუნეში ვინმეს ბაზად აეღო ანბანი (ჩვენთვის საჭირო ეპოქიდან) რომელიც 8 საუკუნით, ანუ თითქმის ათასწლეულითაა, დაშრებული გაქრისტიანების ან თუ გინდ დავუძახოთ მაშტოცის ეპოქას. რთული დასაჯერებელია რომ ვინმეს 7-8-9 საუკუნის წინანდელი დოკუმენტები/ნაწერები ჰქონოდა.

იმისდა მიუხედავად რომ ბევრი ასო ნიშანი ძვ. წელთაღრიცხვის 8 საუკუნის ფინიკიურსაც ემთხვევა, ჩვენთვის საინტერესო ვარიანტები არამეული  ანბანის ნიშნებისა (რომლებიც სრულად ემთხვევიან ქართულ ანალოგებს)  ჩვენს წელთაღრიცხვამდე 600-450 წლებში გვხვდება. ამასთანავე თავად სემიტური ანბანის გაგძელება ბერძნული მოდელით ისევ მიგვანიშნებს, რომ ალბათ ისევ უნდა ვივარაუდოთ ძვ. წელთაღრიცხვის 6-5 საუკუნე. საბოლოოდ, ნათლია რომ ქართული ანბანის შექმნის თარიღად უნდა ვეძებოთ ეპოქა ამ ორივე წყაროს თანაკვეთის შემდგომ 0-2 საუკუნის განმავლობაში (როდესაც წერის ეს სისტემები გამოყენებაში იყო ან ჯერ კიდევ არსებობდა მათი ისტორიული მეხსიერება), რასაც ალბათ ძვ. წელთაღრიცხვის 5-3 საუკუნეში მივყავართ.

კიდევ მრავალი რამის დაწერა შეიძლება მაგრამ დღისათვის სულ ეს იყოს, სიტყვა ისედაც გამიგრძელდა 🙂

 

ნამდვილი ქართული საკვები

Posted ივლისი 25, 2014 ავტორი tmchedlishvili
კატეგორიები: Uncategorized

Tags: , , , , , , ,

ისევ და ისევ ვისაც გსურთ ტვინი უნდა გაგიბურღოთ ტოტაოდენი ვაი-ეტიმოლოგიური კვლევებით და კიდევ ერთხელ მინდა გული გაგიხეთქოთ სიტყვათა არც თუ ისე მცირე სიით ძირძველი ქართული რომ გვგონია სინამდვილეში კი სულ სხვა წარმომავლობა რომ აქვს. ამჟამად ხილის თუ ბოსტნეულის დასახელებებს შემოგთავაზებთ და ზოგ შემთხვევაში ყოვლად ნათელ ხან კი წარმოშობის შესაძლო ვერსიებს წარმოგიდგენთ.

მოდით ჯერ ქლიავებსა და მისი მსგასვ ხილის სახელებს შევხედოთ. თურმე ნუ იტყვით და სპარსულად آلو (âlu) – ქლიავს ნიშნავს და ნახეთ ხილის რამდენ ნაირსახეობას აქვს ამასთან პირდაირი კავშირი:

ალიბუხარი – (ალუ-ბუხარა) სპარსულია და ნიშნავს ბუხარა-ს ქლიავს

ალუბალი – آلبالو (âlbâlu) სპარსულადაც იგივეა

ალუჩაآلوﭼﻪ (ālūča), სპარსულია და იგივე ალუ-ს კნინობითი ფორმაა ანუ ქლიავუნა. ამ სიტყვის გადმოღებამდე თურმე შუშტყემალი ერქვა.

ბალი – ძველ სპარსულადაც ასევე იწოდება بالو (bâlu), დღესდღეობით კი სხვა სიტყვა უფროა ხმარებაში.

გარგარ() – زردآلو (zard-âlu) სიტყვა სიტყვით ყვითელი ქლიავი სავსებით შესაძლებელია ასეთი ცვლილებებით შემოსულიყო ქართულში: ჟარდალუ – ჯარდალ – გარგალი, თუმცა თავს ვერ დავდებ 🙂

მაგრამ გარდა ამისა აღმოჩნდა სხვა ქლიავებიც ძალზედ საინტერესო სახელებს ატარებენ, აი მაგალითად:

დამასხი – ბერძნულიდანაა Δαμασκηνιά (დამასკენია) და ნიშნავს დამასკოურ-ს, ძველი ქართული სახელი კი კაკჳნარი ყოფილა

რენკლოდი – ბევრი ლენკროტად რომ მოიხსენიებს ფრანგულია Reine Claude (ღენ კლოდ) და ნიშნავს დედოფალ კლოდს/კლაუდიას რომლის პატივსაცემადაც დაარქვეს ამ ხილს სახელი.

ამ ყველაფრის მერე ნამდვილად არ ვიცი სადაურია სიტყვა ტყემალი, რადგან მისი ეს ალი/ალუ დაბოლოება ძალიან ჰგავს სპარსულ ალუ-ს და ტყემ-ალი სავსებით შესაძლებელია ტყის ქლიავს ნიშნავდეს.

მოდით ისევ სპარსული სიტყვებით გავაგრძელოთ

ბადრიჯანი – بادنگان (bâdengân) ბადენჯან

ბრინჯი – برنج (berenj) ბერენჯ

გულაბი (მსხლის ერთ-ერთი ნაირსახეობა) – სხვა არაფერია თუ არა گلابی (golâbi) რომელიც სპარსულში უბრალოდ მსხალს ნიშნავს

დასტამბო – دستمبو (dastambw) დასტამბუ, ძველ ქართულად ძალიან საყვარელი სახელი ჰქონია – პუმპულა

ზეითუნი – ისევ და ისევ სპარსულია زیتون (zeytun) რომელიც თავის მხრივ მათთან არაბულიდან შევიდა زيتون (zaytūn)

თუთა – შესაძლოა ესეც სპარსულიდან იყოს შემოსული توت (tut) თუმცა თავად სპარსულში ვარაუდობენ არამეულიდან შესულიყო ܬܘܬܐ / תותא (tuta)

ისპანახი – اسفناج (esfenâj) ესფანახ, რომელიც თავის მხრივ ძველ ბერძნულიდანა ნასესხები σπάναξ (spanax)

ლიმონი – ნუ ეს ისედაც ცხადია, რომ არაა ქართული სიტყვა და ევროპული ენებიდან გადმოვიდა, თავად ევროპაში თურქეთიდან შევიდა لیمون (limun), ხოლო თურქულში ისევ და ისევ სპარსულიდან لیمو (limu)

ლობიო – რამდენადაც არ უნდა გაგიკვირდეთ არც ესაა ქართული სიტყვა, მაგალითისთვის არაბულად ჰქვია لوبيا (luubiyaa), სპარსულად لوبیا (lôbiyâ), ხოლო ამოსავალი ამ ორივესთვის იყო ძველ-ბერძნული λόβια (lóbia)

მუხუდო – نخود (noxod)

ნიგოზი – სპარსული სიყვა گوز (gôz)-იდანაა ნაწარმოები რაც ასევე ნიგოზს ნიშნავს

პილპილი – სპარსული پلپل (pelpel)

ტარხუნა – ან სომხურიდან թարխուն (tʿarxun) ან სპარსულიდანაა ترخون (tarxun) ნასესხები, მათ კი თავის მხრივ ეს სიტყვა არაბულიდან აიღეს طرخون (ṭarxūn)

უნაბი – სპარსული عناب (‘anâb / ჷნაბ)

ძირა – სპარსული زیره (ziːˈɾæ)

ჭვავი – ძალზედ ჰგავს თურქულ ან სპარსულ Çavdar-ს, რაც სპარსულად ნიშნავს ხორბალში გაზრდილს, თავად جو (jow/ჯოვ/ჭოვ) კი ქერსა და მარცვალს ნიშნავს, ანუ პრაქტიკულად იგივეა.

ხურმა – სპარსულად თავად ხურმა خرما (xurmā) ფინიკს ნიშნავს აი ხორმალუ خرمالو (khormâlu) (სიტყვასიტყვით რომ ვთარგმნოთ კი ფინიკ-ქლიავა) კი იგივე ხურმა ანუ კარალიოკია

ცოტა თურქულიც შევურიოთ:

ყაბაყი – ან აზერბაიჯანულიდან qabaq ან თურქულიდანაა kabak / kabağı გადმოღებული

ცერეცო – ამან კი მართლა გამაკვირვა, ჟღერადობით ნამდვილად ვერ ვიფიქრებდი თუ ქართული არ იყო, თურმე მოდის თურქული dereotu, tereotu (ტერეოტუ-თერეოთუ-ცერეცო) და სიტყვასიტყვით ნიშნავს დატოტვილ ბალახს

ხო კარგით, სულ რომ არ წაგიხდეთ გუნება ამდენი სპარსულით ახლა ცოტა ბერძნულ დასახელებებსაც შევხედოთ

არაქისი – (იგივე მიწის თხილი) რათქმაუნდა არაქართულია – ἀράχιδνα (არახიდნა)

გოგრა – ეს ცოტა მარჩიელობის საგანია მაგრამ შესაძლოა ბერძნულიდან იყოს რადგან ძველ ბერძნულში γογγύλος (gogúlos, გოგულოს) მრგვალს ნიშნავს და გოგრის ლათინური სახელი Cucur/bita, Gugur/bita სწორად ძველი ბერძნული გოგულოს-იდანაა. თუმცა აქ ანალოგიურად შეგვიძლია ვთქვათ, რომ მაშინ ქართული გორგოლა-ც ანალოგიურ (მრგვალის) მნიშვნელობას ატარებს და იქნებ სულაც ოდესღაც ქართულიდან შევიდა ძველ ბერძნულში

დაფნა – δάφνη (dáphnē)

პრასი – πράσο (práso)

რეჰანი – აგრეთვე ბერძნულია ρίγανη (rígani), სხვა ენებში კი ძველ-ბერძნული ვერსია უფროა გავრცელებული ὀρίγανον (origanon). ძველად შაშპრა, შაშკვლა და შაშპრა -ს ეძახდნენ. ახლანდელი შაშკვლავი ცოტა სხვა მცენარეა.

სტაფილო – ასევე ძველი ბერძნულიდანაა Σταφυλῖνος (stafelinos)

ფინიკი – ეს დასახელებაც რათქმაუნდა ბერძნულიდანაა შემოსული Φοῖνιξ (Phoîniks)

მოდით ახლა ჩვენს მეზობელ სომხეთისკენ გადავინაცვლოთ

ბოლოკი – բողկ (bołk) – ბოლოკია, ხოლო მისი ერთ ერთი სხვა ვერსია բողկուկ (bołkuk) ნიშნავს როგორც ბოლოკს ასევე ახლად ამოსულ რქებს

თალგამი – თურმე არც ესაა ქართული სიტყვა და სომხურის გავლით շաղգամ (šałgam) სპარსულიდან شلغم (šalğam) აგვიღია. შალღამ – შალგამ – ჩალგამ – თალგამ

ოსპი – ასევე შესაძლოა სომხურის გავლით შემოსულიყო ქართულში ոսպ (osp), თავის მხრივ კი თავდაპირველად ბერძნულია όσπιο / Όσπρια (óspio / ოსპია) და ზოგადად პარკოსნებს აღნიშნავს

ქინძი – ესეც ძველად შემოსული სომხური სიტყვაა գինձ (ginj)

ღანძილი – ანალოგიურად სომხური სიტყვაა ղանձիլ (ღანძილ) ძველად კი ჯიშკილა რქმევია

ჭერამი – ძველ-სომხური ծիրան წირან-იდან მოდის და თურმე საქართველოს ზოგ კუთხეში დღესაც ამ თავდაპირველი სახით მოიხსენიებენ.

ბოლოსათვის ასევე საინტერესო ლათინურიდან წარმოშობილ სიტყვებს შევხედოთ

კარტოფილი – ზოგადად ეს სიტყვა გერმანულიდანაა გავრცელებული Kartoffel, რომელიც თავის მხრივ იტალიური tartuficolo-ს დამახინჯებული ვერსიაა, რომელიც თავად ლათინური terrae tuber-ის სახეცვლილებაა და ტრიუფელს ნიშნავს.

კიტრი – შესაძლოა ასევე ლათინური citriolum / citrius –იდან იყოს შემოსული, იტალიურშიც ანალოგიური სახელი აქვს cetriolo

კომბოსტო – აქ ისედაც ცხადია, რომ იგივე წარმოშობა აქვს რაც ინგლისურ Cabbage, ფრანგულ Cabocce, თუ სლავურ Kapusta-ს. აი ძველად კი კეჟერა და ხვიტი რქმევია (კონკრეტულად ხვიტი ზუსტად ისაა რომელიც თავს იხვევს)

ნუში – არ ვიცი ეს რამდენად დემთხვევის ამბავია, მაგრამ ლათინურში nux da გერმანულშიც nuss თხილეულობის ზოგადი სახელია, იქნება ეს კაკალი, თხილი თუ თავად ნუში.

სორგო – იგივე „ცოცხი“ ამ მცენარის ლათინური სახელიდანა გადმოღებული sorghum რომელიც იტალიურიდან sorgo იქნა აღებული

ბოლოსათვის რამოდენიმე საინტერესო სიტყვა შემოვინახე.

თურმე ფეიხოას სახელი ერთ ერთი ბოტანიკოის, კონკრეტულად კი João da Silva Feijó-ს საპატივსაცემოდ დაარქვეს.

თურმე არც პიტნა ყოფილა ქართული სიტყვა და ჩრდილო ინდოეთში, პაკისტანში ა.შ. პიტნას რომელიც ჩაის დასაყნებლად და საჭმელში დასამატებლად იყენებენ ჰქვია Pudina /pudīna/ ან Putina, და ალბათ სპარსეთის გავლით შემოვიდა ქართულში.

ჩემთვის ძალზე საინტერესოა სიმინდის სახელი, არ ვიცი დამთხვევაა თუ არა მაგრამ ამ მცენარის სახელი რამოდენიმე ენაში უცნაურად შეიცავს ინდიფუძეს, კერძოდ ირლანდიურში ჰქვია arbhar Indiach (ანუ ინდური რაღაც arbhar-ი) კატალანურში ჰქვია panís de les Índies (ანუ ისევ და ისევ ინდოეთის/ინდური panis-ი, რაც პენისს ნიშნავს, ფორმიდან გამომდინარე). საქმე იმაშია რომ სიმინდი ამერიკიდანაა შემოტანილი და სანამ გაარკვევდნენ რომ ამერიკა ამერიკა იყო, და არა ინდოეთი, ალბათ სიმინდის სახელზეც გადავიდა ეს შეცდომა. საკითხავი ისაა ქართული სიმინდი რაიმე სა-ინდო ან რაიმე ეგეთი ფორმით ხომ არ იყო თავდაპირველად ქართულში ან იქნებ სულაც რაიმე ლათინური ფორმა იყო, მაგალითად semen(seː.mẽ)+indi (ინდური თესლი/მარცვალი) რაც სიმინდად გადაიქცა.

ცოტა გრძლად კი გამომივიდა და თან ალბათ არც თუ კარგ განწყობაზე დაგაყენეთ მაგრამ რაცაა ესაა, ძალზედ ბევრი სიტყვა გვაქვს ნასესხები, თუმცა ამაში ცუდი არაფერია. უბრალოდ საინტერესოა 🙂

იმითი-ღა დაგამშვიდებთ რომ როგორც ჩანს არცერთი კენკრა და კენკრისდაგვარი ხილი რატომღაც უცხო სახელს არ ტარებს და ყველა – ასკილი იქნება, ზღმარტლი, კვრინჩხი, კოწახური, კუნელი, მარწყვი, მაყვალი, მოცხარი, მოცვი, ჟოლო, ფშატი, ყურძენი, შინდი, წყავი, ძახველი თუ ხენდრო როგორც ჩანს უცხო სიტყვა არაა… ნუ მე ვერ ვიპოვე ვერანაირი ამისი დასტური ან კვალი და თუ თქვენ იცით რაიმე შემატყობინეთ.

წავუ-შუმერ-ულოთ? :)

Posted დეკემბერი 7, 2013 ავტორი tmchedlishvili
კატეგორიები: Uncategorized

Tags: , , , , , , ,

როგორც ყოველთვის ეს პოსტიც უსაქმურობის პერიოდშია დაწერილი და ისევ ჩემს გატაცებას – ლინგვისტიკას მივუბრუნდები. გაფრთხილებთ რომ ისეთ ინფორმაციას შეიცავს რომ შეიძლება ბოლომდე წაკითხვა დაგეზაროთ, და საერთოდაც ეს არაა პოსტი უფრო რაღაც ინფორმაციის ხროვაა.

როგორც ადრე აღმინიშნავს დიდ სიამოვნებას მანიჭებს ეტიმოლოგიური კვლევების კითხვა და თუნდაც შუმერული ლექსიკონის გარჩევა იმ მიზნით, რომ რაიმე საინტერესოს წავაწყდე. ეს “პოსტიც” სწოდად ამის თაობაზეა, მე არც მეცნიერობაზე ვდებ თავს (ლინგვისტიკური განათლების არ ქონის გამო) და ზოგიერთი ფსევდო მეცნიერივით აბსურდული თეორიების წამოწევას არ დავიწყებ, უბრალო დმინდა შემოგთავაზოთ ის შესაძლო კავშირები ქართული ენისა შუმერულთან რომლებსაც ლექსიკონის კითხვისას გადავაწყდი.

რათქმაუნდა ძალიან რთულია იმაზე საუბარი როგორ შეიძლება მომხდარიყო ესა თუ ის სიტყვა შესაბამისი სახეცვლილებით შუმერულიდან ქართულში (აქ ხომ ათასწლეულებზეა ლაპარაკი), ჰქონიათ თუ არა ქართველურ ტომებს პირდაპირი კავშირი შუმერებთან, ან ხდებოდა თუ არა ეს სხვა შუალედური ხალხების გავლით, მაგრამ ისევე როგორც მრავალი მეცნიერი ფიქრობს, ჩემის აზრითაც გარკვეული კავშირების დანახვა დიდ სირთულეს არ წარმოადგენს.

სიტყვების შედარებისას უნდა გავითვალისწინოთ რამოდენიმე მნიშვნელოვანი ნიუანსი:

I – ძირითადი მნიშვნელობა აქვთ თანხმოვნებს და არა ხმოვნებს. ზოგადად ხმოვნების მნიშვნელობები შუმერულში დანამდვილებით არაა ცნობილი და სპეკულაციის და შეთანხმების საგანს უფრო არმოადგენს. ამიტომაც ქვემოთ მოყვანილ შედარებით ცხრილში სადაც ნაჩვენებია თუ როგორ წარმოითქმეოდა შუმერული სიტყვები“ი” ხმოვანი ირაციონალური ხმოვნით “ჷ” მაქვს წარმოდგენილი რადგან ი-ს ცვლილება ე-დ და ე-სი ა-დ ძალზედ იოლია და იმისი დადგენა თუ რომელ ხმოვნად მოაღწევდა თავდაპირველი “ი” ჩვენამდე ძალზედ რთულია და. რათქმაუნდა სხვა ხმოვნებსაც კი შეეძლოთ გარდაქმნა ო-უ, ე-ა და ა.შ., მაგრამ ისინი ზოგადად შეუცვლელად დავტოვე.

(ხო მართლა, არ შეგეშალოთ ასოში, ის შუალედური ბგერაა ა-ე-ი -ს შორის, წააგავს რუსულ ы-ს)

II – თანხმოვნებისათვის კი უნდა გავითვალისწინოთ მათი მსგავსი თანხმოვნებით ჩანაცვლების შესაძლებლობაც. იმის გათვალისწინებით რომ ლაპარაკია ათასწლეულებზე ეს ცვლილება თანხმოვნებს სულ მცირე 1-2-ჯერ უპრობლემოდ შეეძლოთ განეცადათ.

აგრეთვე გასათვალისწინებელია რომ შუმერული სიტყვებისის ლათინური ანბანით ტრანსლიტერაციის გამო შესაძლოა მრავალი თანხმოვანი იკაგრება ან ასიმილირდება სხვა “მსგავს” თანხმოვანში, რასაც ევროპელი სწავლულები უბრალოდ იგნორირებას უკეთებენ. მაგალითისთვის ანაოგიური სიტუაციაა ქართულის ტრანსლიტერაციის დროს როდესაც კვლევით შრომებშიც კი ასო “q”- თი აღინიშნება როგორც “ქ” ასევე “ყ” ასოები, ან “t”-თი “თ” და  “ტ”. ანუ იმისათვის, რომ  აღვადგინოთ ეს “დაკარგული” ასოები უნდა გავითვალისწინოთ, რომ q, t, p და ა.შ ასოები სინამდვილეში გაცილებით ფართოდ უნდა იყვნენ განხილულები და არ უნდა შემოვიფარგლოთ მათი ლათინური წარმოთქმის მიხედვით.

მოდით ახლა უფრო დავაზუსტოთ რა ბრეგით მასალას შეიცავს ქართველური ფონეტიკა (იხ. ცხრილი) და რა დასაშვები ცვლილებები შეიძლება მომხდარიყო თანხმოვნებში. ზოგადად ეს ჩანაცვლებები ბუნებრივი პროცესია და  ადვილი დასანახია მაგალითად უცხოელთა მიერ ქართული სიტყვების გამოთქმისას როდესაც ისინი ავტომატურად ანაცვლებენ ამა თუ იმ ბგერას მათთვის ცნობილი ანალოგიური ბგერებით. ყველა შესაძლო ცვლილებას პატარა მაგალითს დავურთავ (შესაძლოა არც თუ საუკეთესოს მაგრამ მაინც), რომ უფრო ადვილი გასაგები გახდეს თუ რაზე ვსაუბრობ

image

1 – ბ-პ-ფ, გ-კ-ქ, დ-ტ-თ, ჴ-ჹ-ყ სამეულებში ერთმანეთის ჩანაცვლება. მაგალითისათვის – რუსი იტყოდა საkარtველო – ქ-კ, თ-ტ

2 – შესაძლოა ხშულების ან ნაპრალოვნების აფრიკატებში გადასვლა, მაგალითად რბილი -გვაძლევს -ს, რბილი -ს და ა.შ. ან გადადის -ში, -ში…  მაგალითად რუსულად დიმა გვაძლევს არა – იმას არამედ იმა-ს

3 – თავად აფრიკატების წანაცვლება ც-ჩ, ძ-ჯ, წ-ჭ. ეს მაგალითები ბავშვების ლაპარაკისასაა განსაკუთრებით ადვილი შესამჩნევი, როდესაც მათ ჯერ ბოლომდე არ აქვთ ათვისებული ფონეტიკის ყველა ნიუანსები და რთულია იმის გარჩევა მაგალითისთვის ალიან-ს იძახიან თუ ალიან-ს, ხლი  თუ ხლი და ა.შ 🙂 ამ ასოების განცალკევება ცოტა გვიან ასაკში ხდება.

4 – ველარების და უვულარების ჩანაცვლება : ქ-ხ, გ-ჹ, კ-ყ, ხ-ჰ და ყ-ჸ. ვინც არ იცის – ეს “ჸ” არის ბგერა ა-სა და ყ-ს შორის და მრავალი აღწერს როგორც ღებინების დროს ამოსულ ბგერას (პრაქტიკულად იგივეა რაც არაბული ყ)

5 – ე.წ. ლიკვიდების – ნ-რ-ლ ურთიერთჩანაცვლება. ამისათვისაც კარგი მაგალითია ის თუ როგორ ელაპარაკებიან პატარა ბავშვებს. იმისათვის რომ თქვან “ა ლალაზი გოგოა!” იძახიან “ა ლამაზი გოგოა!”

ანუ პრაქტიკულად ლაპარაკია მცირე ცვლილებებზე რაც მოიცავს ბგერების იმავე მწკრივსა ან სვეტში გადაადგილებას (და იცის ძალზედ შეზღუდული შესაძლებლობებით) და ყოვლად გამორიცხულია მაგალითისათვის “პ”-ს “ღ”-დ გარდაქმნა ან “ბ”-სი “ჟ”-დ და ა.შ.

და ა ბატონო, ქვემოთ არასრული სია იმ სიტყვებისა რომლებიც რარაცნაირად მივამსგავსე ქართულებს (მაპატიეთ თუკი მრავალი მათგანი ადრევე აღმოაჩინეს, გაფილტვრის დრო არ მქონია რომ ასეთი სიტყვები ამომეყარა).

ზოგიერთი შესაბამისობა ალბათ რთული დასაჯერებელია (და თავადაც ვერ ვიტყვი მომწონს მეთქი), მაგრამ უნდა გავითვალისწინოთ, რომ შუმერებიდან ჩვენამდე 6000 წელზეა ლაპარაკი და სიტყვებში ათასგვარი ცვლილება შეიძლება მომხდარიყო.

შუმერული სიტყვა მნიშვნელობა წარმოთქმა თანხმოვანთა ცვლა შესაძლო ქართული შესაბამისობა
a-ba ვინ? აბა აბა question marker
aga უკან, შემდგომ აგა გ→კ უკა-/ნ, უკუ ?
akkil რიტუალური ძახილი, მოთქმა აკჷლ კ→ქ→ხ ძ-ახილ-ი
baba ფაფა ბაბა ბ→ფ ფაფა
bal, bar ტრიალი, ბრუნვა ბალ, ბარ ბრ-უნ-/ვა
bar-bar, babbar ალი ბარბარ ბარბარი (ბრიალი)
bu ბერვა ბუ ბერ-/ვა
bulug საზღვარი, კიდე ბულუგ ბოლო (კიდე)
bur დაფარვა ბურ ბურ-/ვა, სა-ბურ-ველი
bur, buru ბურღვა ბურ ბურღ-/ვა
dal-la, dal, daal შუადღე დალა დილა ?
de დასხმა, დინება დე დე-ნა, დინება
dili-dili, dil dil თითოეული ცალცალკე დჷლ დჷლ დ→ძ→ც ცალ-ცალ-ი
dub ცემა, ნჯღრევა, დაგდება… დუბ ბ→ფ დაფ-დაფ-ი (უნგრ. dob – დოლი)
dug ქოთანი, დოქი დუჸ ჸ→კ→ქ დოქი
dug თქმა, ლაპარაკი დუჸ დ→თ

ჸ→კ→ქ

თუქ-უ, თქ-უ
dugga თიხა დჷგა დ→თ

გ→ქ→ხ

თიხა
e ეს ე-ს
i აწევა, აღმოცენება ა-, აღ-
egar, egir აგური ეგჷრ აგურ-ი
en-na მანამდე სანამმ ენნა მ-ანა-მდის, ს-ანა-მ
erim კაცი, ჯარისკაცი, ჯარი, ხალხი, ერი ერჷმ ერი
e-ze შენ ე-ზე ზ→ჟ→შ შე-(ნ)
gal დიდი ჸალ ჸალყ-ზე დადგომა ?
gal-(la) ქალის სასქესო ორგანო გალ გ→ქ ქალ-ი
gan ბაღი, სტეპი, უბაბნო ჸან ყანა
gi ჩაკეტვა, გამომწყვდევა ჸჷ ჸ→კ კეტ-ვა ?
gi ღამე, სიბნელე ღჷ ღამე
gid გრძელი გჷდ გდ-ელი, გრძ-ელი
gigir ბორბალი გჷგჷრ გორგალ, გორ-/ვა
gi-izi-la ჩირაღდანი გჷზჷლა გიზ-გიზ-ი
girag გორვა, ბრუნვა ჸჷრაჸ ყირაობა? გირაგი?
gir-gir(-ri) ჭექა, ქუხილი გჷრგჷრ რ→ნ გრგუინ-ვა ?
giS წამოწევა, წამომართვა, ადგომა ჸჷშ ჸ→ყ

შ→ჟ

ყიჟ-ინ-ა
gu ყელი ჸუ ჸე-ლი
gu-(ra) ღრიალი, ყვირილი ჸუ-რა ჸუირ-ილ-ი
gúb აქადური გაწმენდვა, გასუფთავება გუბ დღუება (უნგრ. köp-ülni “to make butter”)
gu-du ანუსი ჸუდუ ჸ→კ კუდი? კუტუ?
Gun აქადური ტვირთი (არა მხოლოდ ფიზიკური) გუნ და-ღონ-ება (უნგრ. gond – worry)
gur გორვა გურ გორ-ვა
gúr გაცამტვერება, კვლა ჸურ რ→ლ კულა – კვლა
gur, kun ღუნვა გუნ, კუნ გ→ღ ღუნ-ვა
gur, kur სქელი, ძლიერი კურ მ-კურ-ივი
haShur ვაშლი (ჰ)აშურ რ→ლ უაშლ-ი
hul-(la), þúl ბედნიერი, გახარებული ჰჷლ ლ→რ სი-ხარ-ული, გა-ხარ-ება
inim სიტყვა ჷნჷმ ენა
ipari მეუფე ჷფარჷ რ→ლ უფალი, მე-უფე, მეფე
isten ერთი ჷსთენ ს→შ პროტო ქართვ – აშთი → ართი
ka კარი, კარიბჭე კა კა-რი
Kal-ag, kal-a, kal ძლიერი, ძვირფასი კალ- ლ→რ კარ-გი
kalu ყველა კალუ კ→ყ ყუელ-ა, ყოველ-ი
ki, ke სად, სადაც, გარეთ -კენ ?
ki-mah ადგილ-მაღალი მაჰ ჰ→ხ→ღ მაღ-ალ-ი
kud, ku მოჭრა, განცალკევება კუდ კოდ-ვა
kukku ბნელი, სიბნელე კუკუ უკუ-ნი
kun კუდი კუნ კუდ-ი
kur, kuur, ko ქვა კო კ→ქ ქუ-ა
ma მაგრამ მა მა-რა, მა-გრამ
საკუთრივ, თვითონ ნჷ -ნ
pah ფეხი (ცხოველის) ფაჰ ჰ→ხ ფეხ-ი
par რაიმეში ჩატევა ფარ და-ფარ-ვა (მალვა)
pàr, bàr, pàra, bàra გაშლა, გავრცელება ბარ, ფარ და-ფარ-ვა (რაიმეთი)
parz-illu რკინა ფარზ-ჷლუ ფ→ბ

ზ→ჟ

ბერეჟ (რკინა სვანურად), ბრძ-მედი
peš-peš ფიზიკურად ინვალიდი, განიერი ფეშ-ფეშ ფაშ-ფაშ-ა
pu პირი პუ პირი
qab(u) ლაპარაკი ჸაბ ბ→ფ ლა-ყაფ-ი, ლაყბობა
re; ri, rá, გასვლა, სვლა, შორს გამგზავრება რე, რჷ რა რე-ბა
ru-gú, u-gú საპირისპირო მიმართულებით მოძრაობა უგუ გ→კ უკუ
saggig შაკიკი შაჸჸჷჸ შაკიკ-ი
sag-hul კარგ-ცუდი (ავკარგი) საგ გ→ღ საღ-ი, კარგი
sar წერა სარ ს→ც→წ წერ-ა
šár, sár სრული, სრულად შარ, სარ შ→ს სრ-ული
šar, šargeš ჯარი შარ შ→ჟ→ჯ ჯარ-ი
še -ჯერ შე შ→ჟ→ჯ -ჯერ
-Se, -Si -კენ -ში შე, შჷ -ში-(გან)
šen ვარსკვლავი, ბრწყინვა შენ მ-შუენ-ება
sila, sil; síl, zil ჭრა, დაყოვა, დანაწილება სჷლ, ზჷლ წილ-ი, განა-წილ-ება
šita აქადური სუფთა, განბანილი, წმინდა, მღვდელი შჷთა შ→ს სუფთა
šub სროლა, დაგდება (šu, ‘ხელი’ + bu, ‘გასროლა’). შუბ შუბი
sue აქადური ზღვა სუე ს→ზ ზღუა
Su-gur გორვა, ხვევა გურ გორ-ვა
Suh აქადური შეწუხება სუჰ ს→ც→წ შე-წუხ-ება
sur დასხმა, დაღვრა სურ ს→ც→წ წურ-წურ (დაღვრა)
šur, zur წურვა, დენა შურ წურ-ვა, წურ-წურ-ი
su-ra შორს-მიმავალი სურა ს→შ შორ-ი
šurun, šurim, še ცხოველთა განავალი შურ-ჷმ, შე შ→ს სკორ-ე
ta ablative suffix თა თა, თი, ით – ablative/instrumental case suffix
-ta -დან თა თ→დ -დან
tab ორმაგი ტაბ ტ(ყ)უბ-ი
tab მიწებება, მიკრობა თაბ თ→ც→წ წებ-ო
taka, ta აქადური მიწოლა, კვრა თა თ→ც→წ მი-წ-ოლა (უნგრ. tol-ni “to push”)
tar მტვრევა, ტეხვა ტარ მ-ტურ-ევა
ten; te-en აქადური ცივი, სიცივე (en-ten – ზამთარი) თენ ნ→რ ზა-მ-თარ-ი
ti instrumental suffix თჷ თა, თი, ით – ablative/instrumental case suffix
til-a, til მთელი, სრული თჷლ მ-თელ-ი
tu დაბანვა, ბანაობა ტუ ტო-ბა ტბა ?
tukum თუკი, იმ შემთხვევაში თუ თუკუმ თუკი ?
tur-tur 2 x მცირე თურ თ→ც მ-ცირ-ე
ugu თავი, ქალა, გონება უგუ გუნ-ება, უ-გუნ-ური
ur in such manner, -ვით -ებრ ურ -ურ -ებრ
zae შენ ზე ზ→ჟ შე-(ნ)
zag, zà ზღვარი, კიდე, გვერდი ზაგ, ზაღ ზღ-უდე, ზღ-უარი
zalag, zal, zil(-la) სინათლე მზის ამოსვლამდე ზჷლა ზ→ძ→დ დილა
zig, zi აწევა, ადგომა, (rise) ზჷ ზე (მაღლა)
zil-(la) დაწყნარება ზჷლა ზ→ძ ძილ-ი
zu, sú ცოდნა ზუ ზ→ძ→ც ცოდ-ნა (უნგრ. tud-ni “to know”)

მოკლედ მომავალში შაკიკი თუ გექნებათ თავად გადაწყვიტეთ ჯერ კიდევ ძველ დროს შუმერულიდანაა ეს სიტყვა ქართულში შემოსული თუ სპარსული ან რაბულიდან, მაგრამ აი ფაშფაშა ქალის დანახვაზე გახსოვდეთ ეგ სიტყვა ალბათ 6 ათასი წლის წინანდელია 🙂

ჩემი “ძირძველი” ქართული სახელი

Posted მაისი 28, 2012 ავტორი tmchedlishvili
კატეგორიები: Uncategorized

Tags: , , , , , , , , , ,

დიდი ხანია მინდოდა ერთხელ და საბოლოოდ გამერკვია მაიც საიდან მოდიოდა და რა მნიშვნელობის მატარებელი იყო  ჩემი სახელი, თუმცა ვერასდროს ვპოულობდი მისი წარმოშობის ისტორიას. ყველა სახელთა სიასა თუ წიგნში ის ან ნამდვილ ქართულ სახელადაა მოხსენიებული, ან წერია ბერძნულია, მაგრამ ეტიმოლოგია უცნობიაო. მოკლედ, ერთი რამ გასაგები იყო, რომ წყობის მიხედვით ის არანაირად არ იყო ქართული წარმოშობის და ბიზანტიური/ბერძნული უნდა ყოფილიყო და მისი ამომავალი ფორმა არა თორნიკე არამედ თორნიკეს და თორნიკიოს გახლდათ. ვიკიპედიაში ადვილად მოიძედნება არაერთი დიდებული თუ წარჩინებული მოღვაწე ამ სახელით რომლებსაც ბიზანტიასა და რომის იმპერიაში მრავალი მაღალი თანამდებობა ეკავათ, თუმცა ყველა სხვა სახელებისგან გასსხვავებით რომლებსაც იგივე ტიპის აგებულება აქვთ -იკოს -იკეს -იკიუს -იციუს ბოლოსართებით (იმის მიხედვით თუ სადაურ წყაროებს მივმართავთ) პრაქტიკულად ყველა სახელის ეტიმოლოგია მოიპოვება (ანდრო-ნიკეს/უს, დომი-ნიკე/უს, ეუგე-ნიკოს), მაგრამ ყოვლად გაუგებარი იყო მაინც რას ნიშნავდა ეს “თორ”. და აი როგორც იქნა ბევრი წვალების მერე მგონი მივაგნიე სწორად იმას რასაც ვეძებდი.

საქმე იმაშია რომ პრაქტიკულად ყველა თორნიკიოსი სხვადასხვა წყაროში ან სომხური წარმოშობის დიდებულადაა მოხსენიებული, ან ქართველად/ივერიელად (ყველა მათგანი გაბიზანტიელებული იყო). ამ ფაქტმა ჩემი დიდი დაინტერესება გამოიწვია, მაინც რას უნდა გამოეწვია ესთი გაუგებრობა და შეუთანხმებლობა და დავიწყე ვიკიპედიის, ფორუმების და და სხვა წყაროების კითხვა. საქმე იმაშია, რომ ის რასაც ბიზანტიელები ივერიას ეძახდნენ არა აღმოსავლეთ საქართველოს (გოროგც ჩვენ ზოგადად წარმოვიდგენთ), არამედ ძირითადად ტაოს ტერიტორიას წარმოადგენდა და ის ე.წ. ივერიის თემის სახით შედიოდა ბიზანტიის შემადგენლობაში (http://en.wikipedia.org/wiki/Iberia_(theme)). თავისი ეთნიკური შემადგენლობით ის არ იყო სრულიად ქართული ტერიტორია, არამედ საქართველოსა და სომხეთის ნაწილების გაერთიანებას წარმოადგენდა, თუმცა აღსანიშნავია, რომ მასში მცხოვრები სომხები იმით განსხვავდებოდნენ თავისი მოძმეებისაგან, რომ ქართული მართლმადიდებლური ეკლესიის მიმდევრები იყვნენ და არა სომხურისა; ამის გამო მრავლად იყო მრავალეთნიკური ქორწინებები და დიდებულთაგან პრაქტიკულად ყველას ასეთი ქართულ-სომხური “ბექკგრაუნდი” გააჩნდა. მრავალ წყაროში ასევე ხაზგასმითაა აღნიშნული ამ “გაქართველებული” სომხების არაჩვეულებრივი განსწავლულობა ქართულ ენაში და მათი რიტორიკული შესაძლებლობები სომხურთან ერტად. სწორად ამიტომაა, რომ წყაროები მათ ხან ივერებად მოიხსენიებენ (მათი გაქართველების გამო), ხან კი სომხებად (როდესაც მათი ეთნიკური წარმომავლობა იყო ხაზგასმული). ასეა თუ ისე სახელი თორნიკე იმ დროინდელ ბიზანტიასა და ივერიის თემში მრავალი სახით გვხვდება – თორნიკ-ეს, თორნიკ-იოს, ტორნიც-იუს, თორნიკ-ია და ა.შ. და თუკი გაბატონებულ ქართულ ვერსიას დავივიწყებთ, რომელიც თორნიკეს ძირძველ ქართულ სახელად მიიჩნევს და იმდროინდელ სიტუაციას გავითვალისწინებთ, ყველაფერი ნათელი ხდება; კერძოდ კი –იკ სუფიქსი კარგადა ცნობილი რომ სომხურში დღემდე კნინობითი ფორმების წარმოსაქმნელად გამოიყენება (ანდრან-იკ, ხაჩ-იკ, გარ-იკ) და ის სწორად მას წარმოადგენს და არასწორია სახელის ამგვარი დაშლა – თორ-ნიკე, საქმე გვაქვს არა –ნიკე-სთან რომელიც ღვთაების სახელიდან მოდის და სხვა სახელების ნაწილად გვევლინება, არამედ მხოლოდ –იკ კნინობით ფორმასთან და გასაგკვევი მხოლოდ ისღა რჩება მაინც რაა ეს “თორნ”. მაშინ როდესაც ქართულშიც და ბერძნულშიც ის არაფრის მთქმელია როგორც არ უნდა დავშალოთ სახელი, სომხურში მას ძალიან კონკრეტული მნიშვნელობა გააჩნია და თორ/თორნ  შვილიშვილს ნიშნავს, ანუ თორნ-იკ პრაქტიკულად იგივეა რაც შვილიშვილ-უნა/უკა, ხოლო ბოლოში –ეს –იკიოს -იციუს სუფიქსები მისმა გაბიზანტიურებამ გამოიწვია. ანალოგიური სახელები ხომ ქართულშიც მრავლად მოგვეპოვება – პაპუნა, მამია, ბიძინა, ბაჩანა, ბაია და ა.შ.
მოკლედ რომ ვთქვათ სახელი რომელსაც ვატარებ გამოყენების მხრივ გაქართულებული ბიზანტიურია (-ს ასოს ჩამოშორებით, რომელიც ყველა სხვა სახელს ემართება ბიზანტიურიდან გადმოტანისას), სტრუქტურულად ბერძნულ/ბიზანტიური, ხოლო საწყისი სულაც სომხური ჰქონია.
ეს ყველაფერი იმიტომ დავწერე, რომ ერთი ამბავი გამახსენდა რომელიც დედაჩემისგან მოყოლით ვიცი; თურმე ახალდაბადებული ვიყავი და დედაჩემი ეზოში მასეირნებდა, როდესაც ერთი სომეხი მეზობელი ჩაეკითხა რა დაარქვითო, და დედაჩემის პასუხზე ჩვენმა მეზობელმა ძალიან გაიკვირვა “ვაააააა, თორნიკ, ეს რა სომხური სახელი ჰქვია აი?!”. რათქმაუნდა ამან დედაჩემს უბრალოდ ღიმილი მოჰგვარა, ასეთ ნამდვილ ქართულ სახელზე ამას რას მეუბნებაო, მაგრამ როგორც ჩანს გული უნდა გავუცრუო – რას ერჩოდი იმ ქალს ერთადერთი ადამიანი ყოფილა რომელმაც სიმართლე იცოდა.

შაბათ-კვირის ფიქრები

Posted აგვისტო 28, 2011 ავტორი tmchedlishvili
კატეგორიები: Uncategorized

Tags: , , , , ,

როგორც ჰამბურგში დღეთა უმრავლესობა ამ შაბათ კვირის დღეებიც ისეთივე წვიმიანი და დეპრესიულები გამოდგნენ; აი როდესაც ვერც გარეთ გახვალ, სახლში ჯდომაც არ გინდა, არ იცი რა აკეთო და ეს უაზრობა ცუდ ხასიათზე გაყენებს.

ხოდა ისევ ვიფიქრე რაიმე დამეწერა სხვადასხვა სიტყვების ქართულში დამკვიდრების თაობაზე. ზოგადად ჩემთვის უფრო საინტერესო უცხო ენების სიტყვებია ხოლმე რომლებიც ამა თუ იმ გზით ქართულში შემოდიან, მაგრამ არიან სიტყვები რომლებიც სხვა ენებშიც არაფერს ნიშნავენ და უბრალოდ ფირმების სახელებია, მაგრამ ისინი გლობალურად ხდებიან ამა თუ იმ საგნის აღმნიშვნელები. მოდით ამ მაგალითებზე დავწერ ცოტას.

პირველ რიგში მინდა ისეთ სიტყვებხ შევეხო რომლებმაც თავი ყველა ენაში დაიმკვიდრეს. მაგალითისთვის თერმოსი სულაც არაა ზოგადი სახელი და მისი თავდაპირველი დასახელება დეუარის ქილა იყო (რადგან მისი გამომგონებელი შოტლანდიელი ფიზიკოს-ქიმიკოსი ჯეიმს დეუარი გახლდათ) მაგრამ მას მერე რაც 1904 წლიდან მოყოლებული გერმანულმა კომპანია Thermos-მა მისი სერიული წარმოება დაიწყო ყველა შემდგომი მწარმოებლის ნაკეთობაც დღემდე თერმოსად მოიხსენიება.

ანალოგიური სიტუაციაა მაგალითად პრიმუს-თან მიმართებაში, ის დაპატენტებული იყო როგორც – უფითილო, დაწნეხილ საწვავის ორთქლზე მომუშავე უჭვარტლო გამახურებელი მოწყობილობა 🙂 და ისევ და ისევ მისი პირველმწარმოებელი ფირმის Primus-ის სახელიდან გამომდინარე ანალოგიური ტიპის ყველა ქურას დღემდე პრიმუსს უწოდებენ. ისე საინტერესო ფაქტია რომ სწორად პრიმუსით იყო აღჭურვილი ამუნდსენის სამხრეთ პოლუსზე მიმავალი ექსპედიცია.

იგივე შეიძლება ითქვას კედ-ების თაობაზე  ზოგადად მსოფლიოში და მაგალითად ბოტას-ებზე აღმოსავლეთ ევროპის ქვეყნებში, უბრალოდ ისე მოხდა რომ ფირმის სახელი რომლის სპორტულმა ფეხსაცმელებმაც საბჭოთა კავშირში შემოვაღწია სწორად Botas-ი იყო და ის სამუდამოდ დარჩა ამ ტიპის ფეხსაცმელების აღმნიშვნელად.

ასევე მოხდა ფლომასტერ-ის შემთხვევაშიც, ის სხვა არაფერი იყო თუ არა ფირმა რომელიც მარკერებს უშვებდა (პოპულარული ის ძირითადად შუშაზე წერის და გაუმჭვირვალი მელნევის გამო გახდა, რაც საშუალებას იძლეოდა ძველ ნაწერზე ზემოდან სხვა რამ დაწერილიყო და მთლიანად დაემალა ქვედა შრე) Flo-Master 1980-იანების ბოლოს მთლიანად გავიდა ბაზრიდან მაგრამ მისი სახელი ჯერ ისევ ცოცხალია :).

ჩვენთვის ლოკალურად გავრცელებული საინტერესო მაგალითებია ქსეროქს-ი და ნოვა. დაქსეროქსება ჩვენთვის ჩვეულებრივ სიყვვად იქცა მხოლოდ იმიტომ რომ ჩვენთან შემოსული კოპირების აპარატების უმრავლესობა სწორად Xerox-ის ფირმისა გახლდათ, მაგრამ მაგალითისათვის კოპირებას მალაიზიაში და ინდონეზიაში “და-Canon-ება” ჰქვია; ხოლო ფრაზა “აუ ნოვა ხომ არ გაქვს?” ისეთივე გასაგებია ჩვენთვის როგორც მაგალითად ამერიკელი ჰკითხავდა ვინმეს “Do you have Cleenex?”-ო.

მოკლედ საინტერესოა როგორ ხდება კონკრეტული სახელების განზოგადება და როგორ ეჩვევიან მათ თაობები, დარწმუნებული ვარ ბევრი არც დაფიქრებულა რატომ ჰქვია ფლომასტერს ფლომადსტერი და ბოტასს ბოტასი… ალბათ კიდევ რამდენ ასეთ სიტყვას ვიყენებთ…

მოკლედ… უაზროდ ჯდომას მგონი სჯობდა ეს თუნდაც ყოვლად უმაქნისი პოსტი დამეწერა, სხვა თუ არაფერი დრო მაინც მოვკალი 🙂

უხ ეს არამზადები

Posted მაისი 30, 2010 ავტორი tmchedlishvili
კატეგორიები: Uncategorized

Tags: , , , , , , ,

საერთოდ ძალიან მიყვარს ლინგვისტური კერძოდ კი ეტიმოლოგიური კველევების შესახებ კითხვა და თუკი თავად მომეცა იმის საშუალება რაიმე საინტერესო სიტყვის არსს ან წარმოშობას ჩავწვდე ჩემს ბედნიერებას საზღვარი არ აქვს ხოლმე. და აი სულ რაღაც ორი დღის წინაც ასეთივე შემთხვევა დამემართა. ინდოელ ჯგუფელებთან ერთად კინოში აღმოვჩნდი სადაც გადიოდა ინდურ-ამერიკული ფილმი “My name is Khan”; რამოდენიმე უფასო ბილეთი ჰქონდათ ნაშოვნი და ცდუნებას ვერ გავუძელი. ჩემდა საუბედუროდ თუ პირიქით არც თავად ორიგინალური გახმოვანება მესმოდა, რადგან ჰინდიზე იყო და არც ფრანგული სუბტიტრები იყო დიდი შველა (თუმცა უნდა ავღნიშნო მათი დახმარებით სხვა თუ არაფერი არსს მაინც ვგებულობდი). და აი უცებ მომესმა ძალიან ნაცნობი სიტყვა, რამოდენიმე წამში ხელმეორედ და მერე კიდევ ერთხელ განმეორდა. ფილმის ერთ ერთი გმირი მეგობრის ყოფილ მეუღლეს არამზადჷ-დ მოიხსენიებდა, მაშინვე გამინათდა გონებაში და მივხვდი, რომ არამზადა სულაც არ ყოფილა ქართული სიტყვა და როგორც მრავალი სხვა სიტყვათაგანი რომელთა გამოყენებისას ბევრს ჰგონია რომ წმინდა ქართულად ლაპარაკობს ეს სიტყვაც ისეთივე ნასესხებია, როგორც მაგალითად ნიშანი, ფანჯარა, აივანი, ეშმაკი ან თუნდაც ბაღი.

იმ გარემოებამ, რომ ქართულში შემოსვლისას მრავალი სპარსულ-არაბული სიტყვა “ჰ” ბგერას ხშირად კარგავს ხოლო ჩვენთვის ნაკლებად ნაცნობი ხმოვანი “ə” ან “ა”-დ ან კი “ე”-დ გარდაიქმნება, იმდენად გააქართულა ეს სიტვვა, რომ ყოველდღიური მოხმარებისას რთულია მიხვდე, რომ ნასასხებ სიტყვასთან გაქვს საქმე.

ასე რომ არამზადა სხვა არაფერი ყოფილა თუ არა არაბული “ჰარამ”-ისა და სპარსული “ზადე”-ს გაერთიანება. მაგალითისთვის ვინც ევროპაშია ნამყოფი ალბათ ყველას უნახავს ზოგიერთ ხორცპროდუქტზე წარწერა “ჰალალ”-ი, რომელიც იმის მიმანიშნებელია, რომ მუსულმანებს მისი ჭამა შეუძლიათ (ცხოველის სპეციფიური წესით დაკვლის გამო). ეს “ჰალალ”-ი ისლამში ასე ვთქვათ  კარგის და ნებადართულის აღმნიშვნელი სიტყვაა, და ჩვენც ხშირად ვიყენებთ, როდესაც ვინმეს ჭამისას რაიმე გადასცდება და ზურგზე ხელს ვარტყავთ და ვაყოლებთ (ჰ)ალალი-იყოსო. სწორად მისი საპირისპირო, აკრძალულისა და ცუდის მნიშვნელობა აქვს სიტყვა “ჰარამ”-ს, რომელიც ასევე გამოიყენება ქართულში და ძირითადად წყევლაში გვხვდება “ხარამად შეგერგოსო”.

ახლა მოდით ისევ არამზადას დავუბრუნდეთ… მოკლედ არამზადის პირველი ნაწილი გასაგებია, რომ ცუდს და აკრძალულს ნიშნავს, აი მეორე “ზადე”-ს რა მნიშვნელობა აქვს ადვილი მისახვედრია თუკი დავუკვირდებით მრავალი აზერბაიჯანული ან სპარსული გვარის დაბოლოებას რომელიც ასევე “ზადე”-ა. ეს ზადე დაბადებას ნიშნავს, რაც ჩვენს არამზადას აკრძალულად დაბადებულად განგვიმარტავს, ან იმად ვინც არ უნდა დაბადებულიყო. ეს სიტყვა ჩვენ ქართულიშიც მოგვეპოვება და თანაც ნამდვილი ქართული ეტიმოლოგიით და სხვა არაფერია თუ არა ნაბიჭუარი. სწორად ამ მნიშვნელობას ატარებს ჰარამზადჷ როგორც ირანის ასევე პაკისტანის ტერიტორიაზე, ხოლო როგორც აღმოჩნდა ინდოეთში მას კიდევ უფრო მძიმე დატვირთვა აქვს და უკიდურესი სალანძღავი სიტყვაა. ასე რომ თუკი ინდოელების გარემოცვაში მოხვდებით და მათი მცირეწლოვანი ბავშვები სიცელქით და მოუსვენრობით თავს მოგაბეზრებენ არამზადები ნამდვილად სჯობს რომ არ დაუძახოთ. 🙂

Tempting Ryanair

Posted დეკემბერი 29, 2009 ავტორი tmchedlishvili
კატეგორიები: Uncategorized

Tags: , , , ,

ვინც ევროპაშია ნამყოფი ალბათ ყველას სმენია ისეთი ავიაკომპანიების შესახებ, როგორებიცაა RyanAir და EasyJet. ისინი იმით გამოირჩევიან, რომ შეგიძლია ფრენა 30-20 ან სულაც 10 ან 2 ევროდ “გაჩითოთ” და გადაფრინდეთ საფრანგეთიდან ინგლისში, ესპანეთიდან პოლონეთში ან სულაც ინგლისიდან თურქეთში (ძირითადად ფასები ცოტა უფრო მაღალია, მაგრამ წელიწადში რამდენჯერმე პრაქტიკულად უფასო ბილეთების ყიდვა მაინც იოლი საქმეა)… ანუ ისეთ ფასად რომლითაც არტგენზე ერთ ბლინსაც ვერ შეჭამს კაცი და მაკდონალდსში ბიგმაკი არ მოგივა უცბად სულ სხვა ქვეყანაში შეგიძლია ამოყო თავი. კაცი იტყვის ეგაა და მოგვივლია ევროპაო… მარააა… მთლად ეგრეც არაა საქმე, იმიტომ, კარგად თუ დაუფიქრდები იმდენი სხვა ხარჯები წამოყოფენ მერე თავს, რომ შეიძლება მცირე დეპრესიაც შეგეყაროს.

ხოდა ჩვენც იგივე მოგვივიდა. ვზივარ კომპთან, Ryanair-ის საიტს ვათვალიერებ და გამოანათა მაცდუნებელმა რეკლამამ იჩქარეთ, შუაღამემდე შეძენის შემთხვევაში ფრენები მხოლოდ 2 ევროდო! ნერწყვები მომადგა, სასურველი ქალაქების სია წრეზე ჩამოვწერე (გრაფების თეორია და ტოპოლოგია გამახსენდა მაშინვე. აი თუ იცით ამოცანები რომაა ასეთი ტიპის – შეუძლია თუ არა კაცს ქალაქის ყველა ნაწილის ისე დათვალიერება, რომ მათ შორის შემაერტებელ ყოველ ხიდზე მხოლოდ ერთხელ გადავიდესო… ნუ თუ არ გინახავთ ასეთი ამოცანები ეგ არაფერი, მათემატიკის საკმაოდ საინტერესო ნაწილია) ხოდა დავიწყე ყველა ქალაქის ერთმანეთთან შეერთება, იმის დაკონკრეტებებით რომელ დღეებში და რომელ საათებში  იყო ეს “უფასო” ფრენები (ანუ ხიდები). ეს საქმე რომ მოვათავე დავიწყე იმ შესაძლო გზების ძიება რომლითაც შევძლებდი რაც შეიძლება ბევრი ქალაქი მოგვეარა და თან თითოეულ მათგანში ერთი სრული დღე მაინც გაგვეტარებინა და არა საატები და არცერთ მათგანში ხელახა არ ჩავსულიყავით. მოკლედ ცოტა თუ ბევრი ტვინის ჭყლეტვის შემდეგ გამოანათა საბოლოო ვერსიამ ( ბარსელონა (გირონა) – ოსლო (რიგგე) – სტოკჰოლმი (სკავსტა) – ბრიუსელი (შაღლეროი)  ) და ბილეთების შეძენას სევუდექით.

ალბათ იფიქრეთ ეს ფრჩხილებში მიწერილი სახელები რა ჯანდაბააო… ო!… რა და ეგ დამალული ხარჯებია, ჩუმად რომ მოგეპარებიან და სხვა გზას რომ არ გიტოვებენ გარდა იმისა რომ დაზავდე და ხარკი გადაუხადო. საქმე იმაშია, რომ რაიანეარის ფრენები როგორც წესი დიდი ქალაქების აეროპორტებში არ ხორციელდება, ამის მაგივრად ჩადიხარ სასურველ ქალაქთან ახლოს მდებარე სხვა პატარა ქალაქში (რომელიც როგორც წესი არაფრით გამოირჩევა), და იქედან უკვე ავტობუსით მიემგზავრები იქეთ სადაც გული მიგიწევს. ეს ავტობუსები კი როგორც წესი არც თუ ისე იაფად გემსახურებიან. აი მაგალითად თბილისში, რომ იყოს ფრენა და ამის მაგივრად ჩაგიყვანონ თელავში ან გორში ან სულაც ხაშურში (უფრო კარგი მაგალითია). მოკლედ გინდა თუ არა ფრენის 2 ევროს ავტობუსის ხარჯებიც უნდა მიათვალო.

შემდეგი დაფარული ხარჯი ისაა, რომ ონლაინში ბილეთის ძეძენისას იმის გამო, რომ ასე ვთქვათ თავს არ იწუხებ და სავარძლიდან ტრაკის აუწევლად (მომიტევეთ არატექნიკური ტერმინოლოგიისათვის) ყიდულობ ბილეთს, გინდა თუ არა ყოველ ბილეთზე იხდი მომსახურების 5 ან 10 ევროს. იმის აღნიშნვა ალბათ არცაა საჭირო, რომ ასეთ ფრენებზე არც გაჭმევენ, არც წყალს გასმევენ და ხელბარგიც მხოლოდ 1 შეგიძლია გქონდეს, აი ყოველ დამატებით ჩანთაზე კი ისეთ ფასს გადაგახდევინებენ, რომ ამას გირჩევნია ლუფტჰანზას ან ეარფრანსის ბილეთები შეიძინო.

მოკლედ ჩვენმაი მოგზაურობამ წონაში მოიმატა და 12 ევროდან რამოდენიმე ასეულამდე გასუქდა. მაგრამ, ეს აი იყო საბოლოო წონის მომატება… 22 დეკემბრის ირგვლივ სკანდინავიაში როცა მიდიხარ წინასწარ კი უკვე იცი რა სიცივეში მოხვდები, და ისიც იცი, რომ დღისითაც კი მცხუნვარე მზის სხივებს არ უნდა ელოდო, მოკლედ დასარჩენი ადგილი გინდა, ერთი ადგილი რომ არ მოგეყინოს. აეროპორტში სპალნიკში მუდამ ვერ ჩაწვები (ზოგი იკეტება, ზოგგან აკრძალულია, ზოგგან ტრანსპორტის განრიგი გიშლის ხელს). ხოდა დავბრონეთ სასტუმროები და ჩვენი მოგზაურობა ისე გასუქდა ცელიულიტებიც დაეტყო და მადაც მოემატა.

ახლა თავად ქალაქებზე მოგიყვებით ორიოდე სიტყვით. ტულუზიდან ავტობუსის ბილეთები ავიღეთ და გირონასაკენ გავეშურეთ (პიკასოს იყო მანდედან)

გირონა – პატარა კოხტა ქალაქია, წყნარი თუმცა ხალხმრავალი, საკმაოდ ლამაზი, ძველი უბნებით, ეკლესიაბით, ქვაფენილიანი ვიწრო ქუჩებით. ამ ქალაქში ერთი დღე გავატარეთ და საკმაოდ ნასიამოვნები დავრჩით; შემდეგ ღამის ავტობუსით აეროპორტისაკენ გავეშურეთ და ღამე სკამებზე გაწოლილებმა სპალნიკებში გავატარეთ, დილაადრიანად კი ჩვენი პირველი იაფი ფრენით ოსლოსაკენ გავფრინდით.

ოსლო – მ მაგარი შთაბეჭდილება მოახდინა, ქალაქი არც თუ ისე დიდია და ყოველი მისი შენობა ნამდვილად გემოვნებითაა ნაშენი, ძნელია ნახო შენობა რომელზეც თვალი არ გაგიჩერდება. მაღაზიებიც შესაბამის დონეზე არიან, ბევრი ისეთი ძვირი ბრენდები ვნახეთ სხვა ბევრ ქალაქში რომ უბრალოდ არ შეგხვდება, ბევრი მათგანი ისეთი დონის იყო ვიტრინაში შეხედვაც რომ გულს შეგიწუხებს კაცს (ფასების გამო რათქმაუნდა) 🙂 აშკარაა, რომ ნამდვილად კარგად ცხოვრობენ ნორვეგიელები და სალონებში შეხედვისასაც რწმუნდები როგორ ძალიან უყვართ თავის მოვლა და როგორ არ ენანებათ ამისათვის არც თუ მცირე ოდენობით ფულის გადახდა, ყველა სალონი გამოტენილი იყო ქალებით და მამაკაცებით რომლებიც ზოგი მაკიაჟს იკეტებდა, ზოგი თმას, ზოგიც კი ფრჩხილებზე ზრუნავდა. თუმცა სალონში კიდევაც რომ არ შეიხედო ქუჩაშიც ადვილი დასანახია თუ როგორ უვლის ეს ხალხი თავს. მოკლედ ვიბოდიალეთ, დავტკბით ქალაქით, ნობელის სასახლეც მოვინახულეთ და ტკბილად დავიძინეთ სასტუმროში, დილით 5 საათისკენ კი ავტობუსით ისევ აეროპორტისაკენ გავეშურეთ და სტოკჰოლმის გზას დავადექით.

სტოკჰოლმი ოსლოს შემდეგ კიდევ უფრო მაგარი აღმოჩნდა, ქალაქი საკმაოდ დიდია, ძალიან ლამაზი, გემოვნებით ნაშენი და ძალიან ცოცხალი. აქ ყველაფერი რაც ოსლოში ვანხეთ კიდევ უფრო მარალ დონეზეა აყვანილი, ეს ისეთი ქალაქია რომელიც შორიდან პირველივე შეხედვით იწვევს აღფრთოვანებას და ქუჩებში გავლისას კიდევ უფრო რომ რწმუნდები რომ ტყუილად არ აღფრთოვანებულხარ. სამწუხაროდ დაგეგმილი 2 დღის ნაცვლად სტოკჰოლმში მხოლოდ 1 დღე დავყავით, ფრენის მთელი 18 საათით გადადების გამო, ამიტომ ბევრი რამ რისი ნახვაც ძალიან გვინდოდა ვერ მოვახერხეთ თუმცა ნანახიც საკმარისი აღმოჩნდა იმაში დასარწმუნებლად, რომ შვედები მაგარი ხალხი ყოფილან.

ბრიუსელ – ს სკანდინაბიის შემდეგ მივაშურეთ, ოოოო მაი გაააად! მოველოდით ევროპის დედაქალაქს, რომელიც აყვავებულია, გადანათებული, მოვლილი და მორთულია, სანაცვლოდ კი ვნახეთ მხოლოდ ერთი პატარა ლამაზი ცენტრალური მოედანი (რომელსაც სილამაზის გამო ყოველი შესაძლო რაკურსით უღებენ სურათებს და საფოსტო ბარათებზე დიდი სიამაყით გამოხატავენ) და გაჩანაგებული, მოუვლელი, ჩაბნელებული, მრავალგან ასფალტაყრილი ქალაქი, რომლებიც თემურ ლენგის შემოსევის ადგილს უფრო წააგავს. ქალაქი სავსეა არაბებით, თურქებით და კიდევ ათასი ანალოგიური რჯულის ხალხით და ცენტრიდან მოყოლებული გარეუბნებამდე მათი მაღაზიებით და დონერ-კაფეებითაა “შემკული”. ცენტრიდან 50-100 მეტრში მოხვდებით მთავარ ქუჩაზე რომელიც გადაჯერებულია არაბთა დაბალი დონის კომპიუტერული მაღაზიებით (მიახლოვებით ისეთებით ადრე მარჯანიშვილზე, რომ იყო გახსნილები სარდაფებში და იქვე პაჲალნიკით ხელში თან რომ “აპაჩინკებენ” ყველაფერს და მობილურზე კოდების მოხსნასაც რომ გთავაზობენ), ცენტღთან ახლოს არის ავტონაწილების მაღაზიებიც, რომლებიც ელიავას სიახლოვეში წერეთლის გამზირზე მდებარე მაღაზიებს მოგაგონებენ, ნუ… დონერის კაფეები ხომ მიხვდით თუ რა ლამაზად ამკობენ სრულიად ბრჲუსელს. თავად არქიტექტურამაც წაუშლელი შთაბაჭდილება დატოვა, შეხედავ სახლს, მოგეწონება და მის გვერდით კი ისეთი სიმახინჯეა მიდგმული ხრუშჩოვის დროინდელი კომუნისტებიც კი რომ არ იკადრებდნენ აშენებას. ასეთი არაესთეტიკური სახლები სრულიადბნრიუსელშია გაფანტული და ყველგან აფუჭებენ ხედს. ევროპარლამენტის ირგვლივ ქუჩები არა თუ მორთული და გალამაზებული, სრულიად ჩაბნელებულები დაგვხვდა, მარა მთლად ასე გაჩანაგებაც არ შეიძლება ამ ხალხის, მერე რა რომ არც საკუთარი ენა აქვთ და არც ქალაქის ლამაზად აშენების შნო, ისიც ვაპატიოთ, რომ დროშაც კი პრაქტიკულად გერმანიის აქვთ (სამაგიეროდ 90 გრადუსითაა მობრუნებული) სამაგიეროდ შოკოლადის კეთება ნამდვილად იციან და ლუდსაც ისეთი მრავალფეროვნებით აწარმოებენ ბევრ სხვა ქვეყანაში არც რომ დაგესიზმრება ადამიანს.

პარიზი ბოლო ქალაქი იყო ტულუზაში დაბრუნებამდე, ეს ქალაქი ორივეს უკვე გვქონდა ნანახი და ბევრი სიარულით თავი არ შეგვიწუხებია, რამოდენიმე ძირითადი ღირსშესანიშნაობა მოვინახულეთ, ბრჲუსელისგან დარცენილი შოკი ჩამოვიშორეთ და ტულუზაში სახლისაკენ დიდი დიდი სიხარულით გავემგზავრეთ.

მოკლედ თუ ევროპაში ხართ და რაიანეარის იაფ ფრენებს წააწყდებით კარგად აწონ დაწონეთ ყველაფერი და აუცილებლად ნუ წახვალთ ბრჲუსელში! 🙂 აი შვედეთი და ნორვეგია კი აუცილებლად სანახავია. ხო მართლა სკანდინავიაში 2 დღიანი კრუიზები გემით სულ რაღაც 40-50 ევრო ღირს და ზაფხულში ხომ არ წავსულიყავით??? მოიფიქრეთ, იცით ვისაც გეხებათ 🙂