წავუ-შუმერ-ულოთ? :)

როგორც ყოველთვის ეს პოსტიც უსაქმურობის პერიოდშია დაწერილი და ისევ ჩემს გატაცებას – ლინგვისტიკას მივუბრუნდები. გაფრთხილებთ რომ ისეთ ინფორმაციას შეიცავს რომ შეიძლება ბოლომდე წაკითხვა დაგეზაროთ, და საერთოდაც ეს არაა პოსტი უფრო რაღაც ინფორმაციის ხროვაა.

როგორც ადრე აღმინიშნავს დიდ სიამოვნებას მანიჭებს ეტიმოლოგიური კვლევების კითხვა და თუნდაც შუმერული ლექსიკონის გარჩევა იმ მიზნით, რომ რაიმე საინტერესოს წავაწყდე. ეს “პოსტიც” სწოდად ამის თაობაზეა, მე არც მეცნიერობაზე ვდებ თავს (ლინგვისტიკური განათლების არ ქონის გამო) და ზოგიერთი ფსევდო მეცნიერივით აბსურდული თეორიების წამოწევას არ დავიწყებ, უბრალო დმინდა შემოგთავაზოთ ის შესაძლო კავშირები ქართული ენისა შუმერულთან რომლებსაც ლექსიკონის კითხვისას გადავაწყდი.

რათქმაუნდა ძალიან რთულია იმაზე საუბარი როგორ შეიძლება მომხდარიყო ესა თუ ის სიტყვა შესაბამისი სახეცვლილებით შუმერულიდან ქართულში (აქ ხომ ათასწლეულებზეა ლაპარაკი), ჰქონიათ თუ არა ქართველურ ტომებს პირდაპირი კავშირი შუმერებთან, ან ხდებოდა თუ არა ეს სხვა შუალედური ხალხების გავლით, მაგრამ ისევე როგორც მრავალი მეცნიერი ფიქრობს, ჩემის აზრითაც გარკვეული კავშირების დანახვა დიდ სირთულეს არ წარმოადგენს.

სიტყვების შედარებისას უნდა გავითვალისწინოთ რამოდენიმე მნიშვნელოვანი ნიუანსი:

I – ძირითადი მნიშვნელობა აქვთ თანხმოვნებს და არა ხმოვნებს. ზოგადად ხმოვნების მნიშვნელობები შუმერულში დანამდვილებით არაა ცნობილი და სპეკულაციის და შეთანხმების საგანს უფრო არმოადგენს. ამიტომაც ქვემოთ მოყვანილ შედარებით ცხრილში სადაც ნაჩვენებია თუ როგორ წარმოითქმეოდა შუმერული სიტყვები“ი” ხმოვანი ირაციონალური ხმოვნით “ჷ” მაქვს წარმოდგენილი რადგან ი-ს ცვლილება ე-დ და ე-სი ა-დ ძალზედ იოლია და იმისი დადგენა თუ რომელ ხმოვნად მოაღწევდა თავდაპირველი “ი” ჩვენამდე ძალზედ რთულია და. რათქმაუნდა სხვა ხმოვნებსაც კი შეეძლოთ გარდაქმნა ო-უ, ე-ა და ა.შ., მაგრამ ისინი ზოგადად შეუცვლელად დავტოვე.

(ხო მართლა, არ შეგეშალოთ ასოში, ის შუალედური ბგერაა ა-ე-ი -ს შორის, წააგავს რუსულ ы-ს)

II – თანხმოვნებისათვის კი უნდა გავითვალისწინოთ მათი მსგავსი თანხმოვნებით ჩანაცვლების შესაძლებლობაც. იმის გათვალისწინებით რომ ლაპარაკია ათასწლეულებზე ეს ცვლილება თანხმოვნებს სულ მცირე 1-2-ჯერ უპრობლემოდ შეეძლოთ განეცადათ.

აგრეთვე გასათვალისწინებელია რომ შუმერული სიტყვებისის ლათინური ანბანით ტრანსლიტერაციის გამო შესაძლოა მრავალი თანხმოვანი იკაგრება ან ასიმილირდება სხვა “მსგავს” თანხმოვანში, რასაც ევროპელი სწავლულები უბრალოდ იგნორირებას უკეთებენ. მაგალითისთვის ანაოგიური სიტუაციაა ქართულის ტრანსლიტერაციის დროს როდესაც კვლევით შრომებშიც კი ასო “q”- თი აღინიშნება როგორც “ქ” ასევე “ყ” ასოები, ან “t”-თი “თ” და  “ტ”. ანუ იმისათვის, რომ  აღვადგინოთ ეს “დაკარგული” ასოები უნდა გავითვალისწინოთ, რომ q, t, p და ა.შ ასოები სინამდვილეში გაცილებით ფართოდ უნდა იყვნენ განხილულები და არ უნდა შემოვიფარგლოთ მათი ლათინური წარმოთქმის მიხედვით.

მოდით ახლა უფრო დავაზუსტოთ რა ბრეგით მასალას შეიცავს ქართველური ფონეტიკა (იხ. ცხრილი) და რა დასაშვები ცვლილებები შეიძლება მომხდარიყო თანხმოვნებში. ზოგადად ეს ჩანაცვლებები ბუნებრივი პროცესია და  ადვილი დასანახია მაგალითად უცხოელთა მიერ ქართული სიტყვების გამოთქმისას როდესაც ისინი ავტომატურად ანაცვლებენ ამა თუ იმ ბგერას მათთვის ცნობილი ანალოგიური ბგერებით. ყველა შესაძლო ცვლილებას პატარა მაგალითს დავურთავ (შესაძლოა არც თუ საუკეთესოს მაგრამ მაინც), რომ უფრო ადვილი გასაგები გახდეს თუ რაზე ვსაუბრობ

image

1 – ბ-პ-ფ, გ-კ-ქ, დ-ტ-თ, ჴ-ჹ-ყ სამეულებში ერთმანეთის ჩანაცვლება. მაგალითისათვის – რუსი იტყოდა საkარtველო – ქ-კ, თ-ტ

2 – შესაძლოა ხშულების ან ნაპრალოვნების აფრიკატებში გადასვლა, მაგალითად რბილი -გვაძლევს -ს, რბილი -ს და ა.შ. ან გადადის -ში, -ში…  მაგალითად რუსულად დიმა გვაძლევს არა – იმას არამედ იმა-ს

3 – თავად აფრიკატების წანაცვლება ც-ჩ, ძ-ჯ, წ-ჭ. ეს მაგალითები ბავშვების ლაპარაკისასაა განსაკუთრებით ადვილი შესამჩნევი, როდესაც მათ ჯერ ბოლომდე არ აქვთ ათვისებული ფონეტიკის ყველა ნიუანსები და რთულია იმის გარჩევა მაგალითისთვის ალიან-ს იძახიან თუ ალიან-ს, ხლი  თუ ხლი და ა.შ 🙂 ამ ასოების განცალკევება ცოტა გვიან ასაკში ხდება.

4 – ველარების და უვულარების ჩანაცვლება : ქ-ხ, გ-ჹ, კ-ყ, ხ-ჰ და ყ-ჸ. ვინც არ იცის – ეს “ჸ” არის ბგერა ა-სა და ყ-ს შორის და მრავალი აღწერს როგორც ღებინების დროს ამოსულ ბგერას (პრაქტიკულად იგივეა რაც არაბული ყ)

5 – ე.წ. ლიკვიდების – ნ-რ-ლ ურთიერთჩანაცვლება. ამისათვისაც კარგი მაგალითია ის თუ როგორ ელაპარაკებიან პატარა ბავშვებს. იმისათვის რომ თქვან “ა ლალაზი გოგოა!” იძახიან “ა ლამაზი გოგოა!”

ანუ პრაქტიკულად ლაპარაკია მცირე ცვლილებებზე რაც მოიცავს ბგერების იმავე მწკრივსა ან სვეტში გადაადგილებას (და იცის ძალზედ შეზღუდული შესაძლებლობებით) და ყოვლად გამორიცხულია მაგალითისათვის “პ”-ს “ღ”-დ გარდაქმნა ან “ბ”-სი “ჟ”-დ და ა.შ.

და ა ბატონო, ქვემოთ არასრული სია იმ სიტყვებისა რომლებიც რარაცნაირად მივამსგავსე ქართულებს (მაპატიეთ თუკი მრავალი მათგანი ადრევე აღმოაჩინეს, გაფილტვრის დრო არ მქონია რომ ასეთი სიტყვები ამომეყარა).

ზოგიერთი შესაბამისობა ალბათ რთული დასაჯერებელია (და თავადაც ვერ ვიტყვი მომწონს მეთქი), მაგრამ უნდა გავითვალისწინოთ, რომ შუმერებიდან ჩვენამდე 6000 წელზეა ლაპარაკი და სიტყვებში ათასგვარი ცვლილება შეიძლება მომხდარიყო.

შუმერული სიტყვა მნიშვნელობა წარმოთქმა თანხმოვანთა ცვლა შესაძლო ქართული შესაბამისობა
a-ba ვინ? აბა აბა question marker
aga უკან, შემდგომ აგა გ→კ უკა-/ნ, უკუ ?
akkil რიტუალური ძახილი, მოთქმა აკჷლ კ→ქ→ხ ძ-ახილ-ი
baba ფაფა ბაბა ბ→ფ ფაფა
bal, bar ტრიალი, ბრუნვა ბალ, ბარ ბრ-უნ-/ვა
bar-bar, babbar ალი ბარბარ ბარბარი (ბრიალი)
bu ბერვა ბუ ბერ-/ვა
bulug საზღვარი, კიდე ბულუგ ბოლო (კიდე)
bur დაფარვა ბურ ბურ-/ვა, სა-ბურ-ველი
bur, buru ბურღვა ბურ ბურღ-/ვა
dal-la, dal, daal შუადღე დალა დილა ?
de დასხმა, დინება დე დე-ნა, დინება
dili-dili, dil dil თითოეული ცალცალკე დჷლ დჷლ დ→ძ→ც ცალ-ცალ-ი
dub ცემა, ნჯღრევა, დაგდება… დუბ ბ→ფ დაფ-დაფ-ი (უნგრ. dob – დოლი)
dug ქოთანი, დოქი დუჸ ჸ→კ→ქ დოქი
dug თქმა, ლაპარაკი დუჸ დ→თ

ჸ→კ→ქ

თუქ-უ, თქ-უ
dugga თიხა დჷგა დ→თ

გ→ქ→ხ

თიხა
e ეს ე-ს
i აწევა, აღმოცენება ა-, აღ-
egar, egir აგური ეგჷრ აგურ-ი
en-na მანამდე სანამმ ენნა მ-ანა-მდის, ს-ანა-მ
erim კაცი, ჯარისკაცი, ჯარი, ხალხი, ერი ერჷმ ერი
e-ze შენ ე-ზე ზ→ჟ→შ შე-(ნ)
gal დიდი ჸალ ჸალყ-ზე დადგომა ?
gal-(la) ქალის სასქესო ორგანო გალ გ→ქ ქალ-ი
gan ბაღი, სტეპი, უბაბნო ჸან ყანა
gi ჩაკეტვა, გამომწყვდევა ჸჷ ჸ→კ კეტ-ვა ?
gi ღამე, სიბნელე ღჷ ღამე
gid გრძელი გჷდ გდ-ელი, გრძ-ელი
gigir ბორბალი გჷგჷრ გორგალ, გორ-/ვა
gi-izi-la ჩირაღდანი გჷზჷლა გიზ-გიზ-ი
girag გორვა, ბრუნვა ჸჷრაჸ ყირაობა? გირაგი?
gir-gir(-ri) ჭექა, ქუხილი გჷრგჷრ რ→ნ გრგუინ-ვა ?
giS წამოწევა, წამომართვა, ადგომა ჸჷშ ჸ→ყ

შ→ჟ

ყიჟ-ინ-ა
gu ყელი ჸუ ჸე-ლი
gu-(ra) ღრიალი, ყვირილი ჸუ-რა ჸუირ-ილ-ი
gúb აქადური გაწმენდვა, გასუფთავება გუბ დღუება (უნგრ. köp-ülni “to make butter”)
gu-du ანუსი ჸუდუ ჸ→კ კუდი? კუტუ?
Gun აქადური ტვირთი (არა მხოლოდ ფიზიკური) გუნ და-ღონ-ება (უნგრ. gond – worry)
gur გორვა გურ გორ-ვა
gúr გაცამტვერება, კვლა ჸურ რ→ლ კულა – კვლა
gur, kun ღუნვა გუნ, კუნ გ→ღ ღუნ-ვა
gur, kur სქელი, ძლიერი კურ მ-კურ-ივი
haShur ვაშლი (ჰ)აშურ რ→ლ უაშლ-ი
hul-(la), þúl ბედნიერი, გახარებული ჰჷლ ლ→რ სი-ხარ-ული, გა-ხარ-ება
inim სიტყვა ჷნჷმ ენა
ipari მეუფე ჷფარჷ რ→ლ უფალი, მე-უფე, მეფე
isten ერთი ჷსთენ ს→შ პროტო ქართვ – აშთი → ართი
ka კარი, კარიბჭე კა კა-რი
Kal-ag, kal-a, kal ძლიერი, ძვირფასი კალ- ლ→რ კარ-გი
kalu ყველა კალუ კ→ყ ყუელ-ა, ყოველ-ი
ki, ke სად, სადაც, გარეთ -კენ ?
ki-mah ადგილ-მაღალი მაჰ ჰ→ხ→ღ მაღ-ალ-ი
kud, ku მოჭრა, განცალკევება კუდ კოდ-ვა
kukku ბნელი, სიბნელე კუკუ უკუ-ნი
kun კუდი კუნ კუდ-ი
kur, kuur, ko ქვა კო კ→ქ ქუ-ა
ma მაგრამ მა მა-რა, მა-გრამ
საკუთრივ, თვითონ ნჷ -ნ
pah ფეხი (ცხოველის) ფაჰ ჰ→ხ ფეხ-ი
par რაიმეში ჩატევა ფარ და-ფარ-ვა (მალვა)
pàr, bàr, pàra, bàra გაშლა, გავრცელება ბარ, ფარ და-ფარ-ვა (რაიმეთი)
parz-illu რკინა ფარზ-ჷლუ ფ→ბ

ზ→ჟ

ბერეჟ (რკინა სვანურად), ბრძ-მედი
peš-peš ფიზიკურად ინვალიდი, განიერი ფეშ-ფეშ ფაშ-ფაშ-ა
pu პირი პუ პირი
qab(u) ლაპარაკი ჸაბ ბ→ფ ლა-ყაფ-ი, ლაყბობა
re; ri, rá, გასვლა, სვლა, შორს გამგზავრება რე, რჷ რა რე-ბა
ru-gú, u-gú საპირისპირო მიმართულებით მოძრაობა უგუ გ→კ უკუ
saggig შაკიკი შაჸჸჷჸ შაკიკ-ი
sag-hul კარგ-ცუდი (ავკარგი) საგ გ→ღ საღ-ი, კარგი
sar წერა სარ ს→ც→წ წერ-ა
šár, sár სრული, სრულად შარ, სარ შ→ს სრ-ული
šar, šargeš ჯარი შარ შ→ჟ→ჯ ჯარ-ი
še -ჯერ შე შ→ჟ→ჯ -ჯერ
-Se, -Si -კენ -ში შე, შჷ -ში-(გან)
šen ვარსკვლავი, ბრწყინვა შენ მ-შუენ-ება
sila, sil; síl, zil ჭრა, დაყოვა, დანაწილება სჷლ, ზჷლ წილ-ი, განა-წილ-ება
šita აქადური სუფთა, განბანილი, წმინდა, მღვდელი შჷთა შ→ს სუფთა
šub სროლა, დაგდება (šu, ‘ხელი’ + bu, ‘გასროლა’). შუბ შუბი
sue აქადური ზღვა სუე ს→ზ ზღუა
Su-gur გორვა, ხვევა გურ გორ-ვა
Suh აქადური შეწუხება სუჰ ს→ც→წ შე-წუხ-ება
sur დასხმა, დაღვრა სურ ს→ც→წ წურ-წურ (დაღვრა)
šur, zur წურვა, დენა შურ წურ-ვა, წურ-წურ-ი
su-ra შორს-მიმავალი სურა ს→შ შორ-ი
šurun, šurim, še ცხოველთა განავალი შურ-ჷმ, შე შ→ს სკორ-ე
ta ablative suffix თა თა, თი, ით – ablative/instrumental case suffix
-ta -დან თა თ→დ -დან
tab ორმაგი ტაბ ტ(ყ)უბ-ი
tab მიწებება, მიკრობა თაბ თ→ც→წ წებ-ო
taka, ta აქადური მიწოლა, კვრა თა თ→ც→წ მი-წ-ოლა (უნგრ. tol-ni “to push”)
tar მტვრევა, ტეხვა ტარ მ-ტურ-ევა
ten; te-en აქადური ცივი, სიცივე (en-ten – ზამთარი) თენ ნ→რ ზა-მ-თარ-ი
ti instrumental suffix თჷ თა, თი, ით – ablative/instrumental case suffix
til-a, til მთელი, სრული თჷლ მ-თელ-ი
tu დაბანვა, ბანაობა ტუ ტო-ბა ტბა ?
tukum თუკი, იმ შემთხვევაში თუ თუკუმ თუკი ?
tur-tur 2 x მცირე თურ თ→ც მ-ცირ-ე
ugu თავი, ქალა, გონება უგუ გუნ-ება, უ-გუნ-ური
ur in such manner, -ვით -ებრ ურ -ურ -ებრ
zae შენ ზე ზ→ჟ შე-(ნ)
zag, zà ზღვარი, კიდე, გვერდი ზაგ, ზაღ ზღ-უდე, ზღ-უარი
zalag, zal, zil(-la) სინათლე მზის ამოსვლამდე ზჷლა ზ→ძ→დ დილა
zig, zi აწევა, ადგომა, (rise) ზჷ ზე (მაღლა)
zil-(la) დაწყნარება ზჷლა ზ→ძ ძილ-ი
zu, sú ცოდნა ზუ ზ→ძ→ც ცოდ-ნა (უნგრ. tud-ni “to know”)

მოკლედ მომავალში შაკიკი თუ გექნებათ თავად გადაწყვიტეთ ჯერ კიდევ ძველ დროს შუმერულიდანაა ეს სიტყვა ქართულში შემოსული თუ სპარსული ან რაბულიდან, მაგრამ აი ფაშფაშა ქალის დანახვაზე გახსოვდეთ ეგ სიტყვა ალბათ 6 ათასი წლის წინანდელია 🙂

Explore posts in the same categories: Uncategorized

ტეგები: , , , , , , ,

You can comment below, or link to this permanent URL from your own site.

კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  შეცვლა )

Connecting to %s


%d bloggers like this: